ANS | 18.5.2.4 Dreigen, beloven met lange infinitief

18.5.2.4 Dreigen, beloven met lange infinitief

Dreigen en soms ook beloven kunnen met een lange infinitief een subjectgeoriënteerde werkwoordconstructie vormen met epistemisch-evidentiële betekenis.

In de literatuur wordt de niet-letterlijke betekenis van dreigen en beloven zowel epistemisch genoemd (Verhagen 2000, Vliegen 2006) als epistemisch-evidentieel (Cornillie 2014, SoD 2015). Deze terminologische variatie wijst op het feit dat epistemische modaliteit en evidentialiteit op subtiele manieren met elkaar in verband staan, iets wat ook opgemerkt werd bij de bespreking van moeten met korte infinitief in 18.5.1.5 en blijken, lijken en schijnen met lange infinitief in 18.5.2.1, maar waar we verder niet op ingaan.

De spreker spreekt de verwachting uit dat op basis van alle beschikbare evidentie de inhoud van de zin werkelijkheid zal worden. In het geval van dreigen gaat het om een negatieve inschatting die suggereert dat er iets aan de situatie gedaan moet worden (1a-1b) terwijl er bij beloven sprake is van een eerder positief oordeel dat niet tot actie oproept (1c-1d).

1aHet toenemend gebruik van computers in het onderwijs dreigt te leiden tot verminderde toegankelijkheid van examens voor mensen met een leeshandicap.

bOok al stijgt de wereldpopulatie gestaag, toch dreigt er een tekort aan talent te bestaan.

cDat belooft dus nog een moeilijk gesprek te worden in het kabinet.

dHet belooft alvast een indringende en boeiende babbel te worden met een man die ondanks zijn fenomenale successen in het buitenland zichzelf is gebleven.

OpenSonar

Daarnaast kunnen dreigen en beloven met lange infinitief ook in hun letterlijke betekenis gebruikt worden. Het letterlijke gebruik is dominant bij beloven met lange infinitief terwijl het slechts zelden voorkomt bij dreigen met lange infinitief.

2aEen groep boze SPD-leden dreigt intussen een nieuwe partij op te richten.

bDaimler dreigde de fabriek te verplaatsen naar Bremen of Zuid-Afrika waar de arbeidskosten lager zijn.

cLinde belooft het zo snel mogelijk terug te betalen.

dVerder beloven KLM en Air France zich te verbinden aan minimumprijzen voor vluchten op de lange afstanden, terwijl de concurrenten onder die prijs mogen zitten.

Het letterlijke gebruik veronderstelt een bezield onderwerp dat bewust in staat is een dreigement of belofte uit te spreken. Het gaat typisch om mensen, bedrijven of instanties. Bij het epistemisch-evidentiële gebruik geldt die beperking niet waardoor het voorkomt met zowel bezielde als onbezielde onderwerpen.

Merk op er dat bij bezielde onderwerpen dus een potentiële ambiguïteit bestaat tussen een letterlijke en epistemisch-evidentiële lezing.

Dreigen en beloven in hun epistemisch-evidentiële betekenis zijn verplicht groepsvormend. Ze vormen een ondoordringbare werkwoordelijke eindgroep in bijzinnen als (3a-3d).

Het epistemische beloven komt slechts één keer in de dataset van Coussé & Bouma (2022) in de hoofdzin. We illustreren groepsvorming bij dit werkwoord daarom met corpusvoorbeelden uit OpenSonar.

3aDe enige zorg in Frankfurt blijken de hoge looneisen van de werknemers te zijn, waardoor de inflatie niet onder de norm van 2 procent |dreigt te geraken|.

bDit zorgde dat de economieën van de nieuwe gebieden een zuigkracht ontwikkelden waar de Japanse economie eerder nadeel dan voordeel van |dreigde te ondervinden|.

cDat is immers de enige manier om u voldoende te wapenen voor een week die koortsachtig |belooft te worden|.

OpenSonar

dMoet het gezegd dat deze terugwedstrijd een meer dan beladen duel |beloofde te worden|?

OpenSonar

Beide werkwoorden komen in hun epistemisch-evidentiële betekenis niet in de voltooide werkwoordstijden voor waardoor hun gevoeligheid voor het IPP-effect moeilijk getest kan worden. Dat impliceert ook dat groepsvorming beperkt is tot de onvoltooide werkwoordstijden.

In hun letterlijke betekenis worden de werkwoorden niet-groepsvormend gebruikt. Dit gebruik is vooral dominant bij beloven met lange infinitief waar we het vinden in zowel de onvoltooide (4a-4b) als de voltooide werkwoordstijden (4c-4d). In dergelijke zinnen is beloven een zelfstandig werkwoord gevolgd door een beknopte bijzin (in de voorbeeldzinnen zichtbaar gemaakt is door het facultatieve om toe te voegen tussen haakjes). beloven en de lange infinitief horen dus niet tot dezelfde enkelvoudige zin en vormen geen werkwoordgroep. Zinnen (4c-4d) tonen dat het IPP-effect uitblijft in het perfectum.

4aDe Commissie en de vier lidstaten aanvaarden een compromis waarin Duitsland en Portugal beloven (om) hun begrotingstekort weg te werken.

bDe leider van de USSR, Chroesjtsjov, was bereid aan deze eis gehoor te geven, op voorwaarde dat VS beloofde (om) Cuba niet meer aan te vallen.

cVerder werden twee Turkse gijzelaars vrijgelaten nadat hun bedrijf beloofd had (om) geen zaken meer in Irak te doen.

dHij heeft immers beloofd (om) het land te redden.

Niet-groepsvormend gebruik van dreigen met lange infinitief lijkt beperkt te zijn tot de voltooide werkwoordstijden (5a-5b). Ook hier blijft het IPP-effect uit.

5aZowel Rwanda als Burundi hebben gedreigd hun buurland Congo binnen te vallen.

bPremier Sharon had gedreigd de Palestijnse stad aan te vallen als reactie op schietpartijen bij Jeruzalem.

Derde constructie

Verdieping

Derde constructie

Het letterlijke dreigen en beloven worden ook tot de werkwoorden gerekend die in de derde constructie 18.3.1.2 voorkomen (Zie SoD 871-872 voor een overzicht). Het is moeilijk voorbeelden van dit gebruik te vinden in corpusmateriaal. De geconstrueerde zinnen (ia-ib) contrasteren het niet-groepsvormend gebruik van beloven (waarbij beloofd had gevolgd wordt door het lijdend voorwerp van de beknopte bijzin) met gebruik in de derde constructie (waarbij het lijdend voorwerp vóór beloofd had terecht komt).

iaIk heb hem nog een kans gegeven, omdat hij beloofd had (om) het geld aan te zuiveren.

ANS2 1997: 1043

bIk heb hem nog een kans gegeven, omdat hij het geld beloofd had aan te zuiveren.

ANS2 1997: 1043

Literatuur

Verhagen 1995, 2000, Vliegen 2006, Cornillie 2014, 2019

Verder lezen

ANS

Taaladvies

Dagenta

Taalportaal

versie	redacteur(en)	datum	opmerkingen
3.0	Evie Coussé	juli 2022
2.1		januari 2019	Automatische conversie van ANS 2.0
2.0	W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn	1997	18.5.4.19,/data/archief/ans2/e-ans/18/05/04/19/body.html;

Woordenboeken

Corpora en lexica

Overige bronnen