Een kenmerkende eigenschap van het Nederlands is dat de werkwoordelijke elementen, net als onderschikkende voegwoorden, twee vaste plaatsen in de zin markeren. Aan de hand van dit syntactische verschijnsel, het polaire principe genoemd, kan de relatieve ordening van andere constituenten en delen daarvan worden beschreven.

De twee vaste plaatsen waar het hier om gaat, zijn de zogenaamde polen: één (relatief) vooraan en één (relatief) achteraan in de zin. De polen kunnen als oriëntatiepunten dienen voor de plaatsing van andere elementen. Ze staan daarbij als een soort 'tang' om een aantal andere, maar niet noodzakelijk alle, zinsdelen heen. In de volgende voorbeelden geven verticale strepen de polen aan:

In een zin als (3) bezet de persoonsvorm (voortaan afgekort met pv) heeft de eerste pool van de zin. De tweede pool wordt gevuld door de zogenaamde werkwoordelijke aanvulling, in dit voorbeeld het voltooid deelwoord gedronken. Deze twee polen vormen samen een 'tang' om andere zinsdelen (in deze voorbeeldzin altijd al, graag en een glas bier) heen. In een zin als (4) staat het onderschikkend voegwoord dat in de eerste pool en vullen de pv en zijn aanvulling (wordt met het passief deelwoord beschouwd) samen de tweede pool. Deze groep werkwoorden vormt met het onderschikkend voegwoord de 'tang' in zin (4). Het gedeelte tussen ronde haken maakt geen deel uit van de bijzin waar het hier om gaat.

In de meeste hoofdzinnen staat de pv als eerste pool steeds aan het begin van de zin of direct achter het eerste zinsdeel (zie [21.9] Indeling in zinstypen naar de vorm voor nuancering). In zo'n geval behoort de zin tot zinstype 1. Dit zinstype kenmerkt zich door een zogenaamde voor-pv: een pv die (relatief) vooraan in de zin staat. In zin (3) volgt de pv direct op het eerste zinsdeel. In de volgende zin staat de pv helemaal vooraan:

De werkwoordelijke aanvulling staat in de tweede pool, (relatief) achteraan in de zin. Die tweede pool kan meer dan één element bevatten: met uitzondering van de pv staan in zinstype 1 alle werkwoordelijke elementen van het gezegde in de tweede pool. Behalve het voltooid of passief deelwoord en/of één of meer infinitieven betreft dit de combinaties te + infinitief en aan het + infinitief (zie [18·5·1·1/1]).Net als beschouwd wordt in zin (4) vullen de gemarkeerde gedeelten in de volgende zinnen telkens als één geheel de tweede pool:

Indien het gezegde in een zin van zinstype 1 geen andere werkwoorden bevat dan de pv, blijft de tweede pool leeg:

Dergelijke zinnen bevatten een zelfstandig werkwoord in de vorm van een pv zonder dat daar een werkwoordelijke aanvulling bij hoort. Alleen de eerste pool is hier dus gerealiseerd. Niettemin worden ook deze zinnen als zinnen met twee polen beschouwd. Daarbij is de tweede pool dus niet concreet ingevuld, wat in de voorbeeldzinnen wordt weergegeven met een leeg symbool (Ø).

In de meeste bijzinnen staat de pv niet in de eerste, maar in de tweede pool, samen met een eventuele werkwoordelijke aanvulling. Zinnen met een zogenaamde achter-pv behoren daarom tot zinstype 2. De eerste pool in dit type zin wordt niet gevuld met een werkwoord, maar met een onderschikkend voegwoord (zie (4)). Evenals bij zinstype 1 kan de eerste pool hier zonder concrete invulling blijven. Dat is het geval in bijzinnen die met een vragend of betrekkelijk (voornaam)woord beginnen:

De bovenstaande zinnen bevatten geen onderschikkend voegwoord, waardoor de eerste pool leeg (Ø) blijft.

Het polaire principe komt in het kort hierop neer: Nederlandse zinnen bevatten twee vaste posities, eerste pool en tweede pool genaamd. Op grond van de plaatsing van de pv zijn er twee zinstypen te onderscheiden: zinstype 1, met de pv in de eerste pool (voor-pv), en zinstype 2, met de pv in de tweede pool (achter-pv). Een eventuele werkwoordelijke aanvulling staat altijd in de tweede pool. Onderschikkende voegwoorden staan altijd in de eerste pool. In zinstype 1 kan de tweede pool leeg zijn, en in zinstype 2 kan de eerste pool leeg zijn. Het volgende schema vat het bovenstaande samen. De voorbeeldzinnen dienen slechts ter illustratie van enkele van de vele mogelijkheden die er zijn in de Nederlandse zin.

Een direct gevolg van het polaire principe is dat alle niet-werkwoordelijke en niet-voegwoordelijke elementen in de Nederlandse zin buiten de twee polen staan. Zoals schema 1 impliceert, kan een element voorafgaan aan de eerste pool, tussen de twee polen in staan, of na de tweede pool komen. Deze drie opties worden hieronder geïllustreerd en op basis daarvan wordt het bovenstaande schema verfijnd en uitgebreid. Ten slotte volgt er een abstracter schema dat van elk zinstype twee subtypen beschrijft.

De volgende voorbeelden illustreren nogmaals zinstype 1 (met voor-pv) en zinstype 2 (met achter-pv):

In beide zinnen gaat er precies één zinsdeel aan de eerste pool vooraf: z'n broer en die. Deze constituenten, beide het subject (onderwerp) van de zin, staan op de zogeheten eerste zinsplaats. Hoewel de meerderheid van de Nederlandse zinnen met het subject begint, is het niet ongewoon om een ander zinsdeel op de eerste zinsplaats aan te treffen. Dat is bijvoorbeeld het geval in een glas bier |heeft| z'n broer altijd al graag |gedronken| en (zij dronk het glas bier leeg) dat |Ø| z'n broer |had laten staan|. In deze voorbeelden wordt de eerste zinsplaats bezet door het direct object (lijdend voorwerp). Het subject staat dan noodzakelijkerwijs elders in de zin, wat erop wijst dat de eerste zinsplaats ruimte biedt aan (hooguit) één zinsdeel. Eerder is al gedemonstreerd dat sommige zinnen beginnen met de eerste pool. Dit is ook het geval in (17), en het betekent dat de eerste zinsplaats soms niet beschikbaar is. Paragraaf [21.4] De eerste zinsplaats behandelt de mogelijkheden en beperkingen met betrekking tot de invulling van deze zinsplaats.

Aan het eind van de zin bevindt zich de zogeheten laatste zinsplaats. Deze positie wordt vaak bezet door een enkel zinsdeel of een deel van een zinsdeel:

In zin (16b) staat het voorzetselobject (voorzetselvoorwerp) tegen een dergelijk voorstel op de laatste zinsplaats. In (17b) staat van het direct object, een nominale constituent, de nabepaling over de Amerikaanse presidentsverkiezingen achter de tweede pool. In beide gevallen gaat het om een voorzetselconstituent, maar ook afhankelijke zinnen staan vaak op de laatste zinsplaats. Dat is het geval in het volgende voorbeeld:

In deze zin volgen er maar liefst twee elementen op de tweede pool: een betrekkelijke bijzin met mensen als antecedent als onderdeel van het indirect object (meewerkend voorwerp) en een voorzetselobject. Paragraaf [21.6] De laatste zinsplaats gaat uitgebreid in op de mogelijke invulling van deze positie achter de tweede pool.

Elementen die niet op de eerste of laatste zinsplaats staan, bevinden zich in het gebied tussen de twee polen in. Dit gebied, dat door de 'werkwoordelijke tang' omsloten is, heet middenstuk. In zin (18) staan bijvoorbeeld een deel van het indirect object (die mensen), een bijwoordelijke bepaling van hoedanigheid (graag) en het direct object (een mail) in het middenstuk. In paragraaf [21.5] Het middenstuk komen de mogelijkheden en beperkingen met betrekking tot de onderlinge volgorde van de elementen in dit gebied uitvoerig aan bod. In [21.2] De eerste pool en wat daarbij aansluit en [21.3] De tweede pool en wat daarbij aansluit wordt bovendien ingegaan op de elementen in het middenstuk die elk van de beide polen naar zich toe trekken.

Het hierboven gegeven schema 1 is nu te verfijnen tot schema 2. Ook hier geldt weer dat de voorbeeldzinnen slechts ter illustratie van enkele van de vele opties dienen.

De vijf plaatsen of gebieden zoals aangeduid in het schema vormen samen de zogeheten eigenlijke zin. Die eigenlijke zin kan worden uitgebreid met elementen die voorafgaan aan de eerste zinsplaats of volgen op de laatste zinsplaats. Deze elementen hebben een lossere band met de zin. Met andere woorden: ze fungeren niet op directe wijze als zinsdeel in de eigenlijke zin. Voorbeelden staan in de volgende (b-)zinnen:

In het eerste paar zinnen staat z'n broer op de eerste zinsplaats (19a) of daar juist vóór (19b). De positie voorafgaand aan de eerste zinsplaats heet de aanloop. Het tweede paar zinnen bevat juist een zogenaamde uitloop, bezet door die kerel in (20b). Beide posities vallen buiten het intonatiedomein van de eigenlijke zin, wat in de schrijftaal vaak wordt weergegeven door middel van een komma. De elementen die de aan- en uitloop bezetten hebben vaak, maar zeker niet altijd, een 'anker' in de eigenlijke zin: een zinsdeel waaraan het element semantisch gebonden is. In de gegeven voorbeelden vervullen de subjecten die en hij de rol van anker. De aanloop wordt beschreven in paragraaf [21.7] De aanloop; de uitloop komt in [21.8] De uitloop aan bod. Met deze elementen kan schema 2 uitgebreid worden tot schema 3. Wederom zijn slechts enkele opties met betrekking tot de invulling van de diverse zinsplaatsen voorzien van een voorbeeld.

Op basis van dit schema kan er een algemener, abstracter schema worden opgesteld waarbij elk zinstype wordt onderverdeeld in twee subtypen: één waarbij de eerste zinsplaats beschikbaar is (type a) en één waarbij die positie niet beschikbaar is (type b). Dit schema ziet er als volgt uit:

In dit schema komen de gekleurde cellen overeen met posities die in een bepaald zinstype niet beschikbaar zijn. Ronde haken geven aan dat een element optioneel is. Zoals eerder besproken bij de voorbeelden (10) en (11) bevat een zin geen werkwoordelijke aanvulling indien het gezegde slechts één werkwoord bevat. In zinnen met een voor-pv (zinstype 1a en 1b) levert dat een lege tweede pool op (Ø). In zinnen met een achter-pv leidt het tot een tweede pool die niets anders dan de pv bevat.

De zinnen met een achter-pv die tot nu toe aan bod zijn gekomen bevatten alleen een lege eerste pool als de eerste zinsplaats gevuld was met een vragend of betrekkelijk (voornaam)woord (zinstype 2a). Verondersteld werd dat zinstype 2b gekenmerkt wordt door een onderschikkend voegwoord in de eerste pool. Dat dit niet altijd het geval is, blijkt uit de volgende voorbeelden:

Beide zinnen zijn van het type 2b: ze beschikken over een achter-pv en de eerste zinsplaats is niet beschikbaar. Het voorbeeld in (21a) heeft een onderschikkend voegwoord in de eerste pool (dat), maar in (21b) blijft de eerste pool leeg. Het gaat hier om een beknopte bijzin zonder voegwoord. Om ook dit soort zinnen in het schema onder te brengen, staat 'onderschikkend voegwoord' bij zinstype 2b tussen haken. Overigens zijn niet alle beknopte bijzinnen voegwoordloos, getuige een zin als (hij doet ontzettend zijn best) |om| maar niet |betrapt te worden| op plagiaat. Hier wordt de eerste pool bezet door om.