Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • DBNL
  • Taaladvies.net
  • Wikipedia
  • Google
18.5.3.5 Zitten, staan, liggen en lopen met lange infinitief
De houdingswerkwoorden zitten, staan, liggen en het bewegingswerkwoord lopen worden frequent met een lange infinitief gecombineerd.
Ook hangen kan in principe met een lange infinitief voorkomen. Dit patroon is echter infrequent en heeft niet dezelfde gebruiksmogelijkheden als de andere houdingswerkwoorden met lange infinitief. We bespreken het daarom apart in 18.5.3.6.
 Deze subjectgeoriënteerde werkwoordconstructies hebben een uitgesproken spreektalig karakter en worden vooral in het Nederlands-Nederlands gebruikt – al zijn de constructies niet onbekend in het Belgisch-Nederlands.
1aIn 't begin zat ik te denken: wanneer begint die voorstelling toch? vooral in NN
bEn toen stond die mevrouw de hele tijd tegen mij te praten. vooral in NN
cWant hij hoort natuurlijk met zijn sonar dat er iets ligt te kronkelen op het water. vooral in NN
dWant ik liep nou elke keer met dat rijbewijs te sjouwen maar dat schiet toch ook niet op, hoor. vooral in NN
De vier constructies hebben een ruimtelijke en/of progressieve aspectuele betekenis. Daarnaast hebben ze ook een expressieve functie waarbij de spreker emoties als verrassing of irritatie tegenover de gang van zaken kan uitdrukken.
Betekenis
De vier werkwoordconstructies hebben om te beginnen een ruimtelijke betekenis. De constructies met liggen, staan, zitten geven hierbij de houding of positie aan van het onderwerp terwijl die de handeling in de infinitief uitvoert. Ze drukken dus meer bepaald een locatieve betekenis uit.
Vergelijk met de locatieve resultatieve betekenis van de houdingswerkwoorden gecombineerd met een voltooid deelwoord in paragraaf 18.4.3.
 Het bewegingswerkwoord lopen met lange infinitief legt dan weer de nadruk op het voortbewegen van het onderwerp tijdens de handeling in de infinitief. Onderstaande voorbeelden illustreren hoe liggen, staan, zitten en lopen elk een verschillende houding of bewegingspatroon van het onderwerp tijdens het wachten uitdrukken (2a-2d).
2Ruimtelijke betekenis ‘houding of beweging aanhouden tijdens werking in de infinitief’
aAl dat papier, de eindeloze lijsten met betalingen, briefwisseling van Paul-Henri Spaak en van Winston Churchill met hun Amerikaanse contacten, het ligt daar allemaal te wachten op een ondernemende historicus van alhier die dit onuitgegeven verhaal uit de ontstaansgeschiedenis van de Europese Unie in een fraai boekwerk giet.
bVoor het Centraal Station staan treinen in de rij te wachten om het station binnen te kunnen rijden.
cAls het winter was, zat m'n vader 's avonds in de woonkamer bij de kookhaard te wachten tot z'n vrouw uit de stad terugkeerde en het eten voor 'm klaarzette.
dDaarachter achter dat tweede hek daar lopen de treinreizigers te wachten op de trein die precies hier achter 't huis stopt.
De ruimtelijke betekenis gaat steeds gepaard met progressief aspect. In bovenstaande voorbeelden geven alle vier de constructies aan dat het wachten enige tijd voortduurt. Het progressieve aspect van de constructie valt op wanneer het houdingswerkwoord gecombineerd wordt met zichzelf in de infinitief, zoals in (3a-3c).
3Ruimtelijk-progressief ‘houding of beweging duurt voort’
aJa, je hebt inderdaad winkeldochters en die liggen daar maar te liggen en die kosten geld en dat is zonde.
bJa, en daarmee stonden wij daar te staan.
cIk zat urenlang gewoon maar te zitten, tot het eerst begon te schemeren en daarna helemaal donker werd. 
De ruimtelijke betekenis kan in sommige contexten naar de achtergrond verdwenen zijn, zoals in de voorbeeldzinnen met zitten en een lange infinitief in (4a-4d) .
4Progressief aspect ‘werking in de infinitief duurt voort’
aMeneer Schilpzand, zit de consument hierop te wachten?
bEn ik zat nog te denken: 't is misschien handig als Hanneke d'r mobiel meeneemt.
c't Heeft, wat mij betreft een averechtse werking op wat ze daar zitten te doen.
d'k Zat me laatst trouwens af te vragen waarom ze jou eigenlijk als voorzitter gevraagd hebben.
In sommige gevallen is de ruimtelijke betekenis geheel afwezig en hebben we te maken met puur progressief aspect. Het authentieke corpusvoorbeeld (5a) toont hoe de keuze voor het houdingswerkwoord in de progressieve constructie niet hoeft te corresponderen met de werkelijke houding van het onderwerp. Zinnen (5b-5c) illustreren dan weer dat de letterlijke betekenis van het houdingswerkwoord niet compatibel is met de beweging uitgedrukt in de infinitief. Dergelijke gevallen zijn vooral te vinden in regionaal getint Belgisch-Nederlands.
5aToen stond er ook een meneer die zat in te pakken, ja.
bEen groot voorbeeld hiervan is vooral de muggen en andere insecten die ‘s nachts aan onze lampkes zitten te vliegen. in BN, -ST
c't Is echt wel koud, ja. Ik zit hier weer terug met mijne fleece rond te lopen. in BN, -ST
De progressieve constructies delen de bijzondere eigenschap dat ze naast hun ruimtelijke en aspectuele betekenis ook een emotionele attitude uitdrukken waarbij de spreker emoties als verrassing of irritatie tegenover de gang van zaken kan uitdrukken.
Zie Anthonissen et al. (2019) voor een diepgaande bespreking.
 Dat effect wordt nog versterkt wanneer progressieve constructies in het bereik staan van de ingressieve constructie met gaan (6a-6c) of het perfectum (6d-6f).
6aZe gaat in m'n dagboek staan lezen of ze doet tenminste alsof.
bIk denk dat zo iemand sensatie wil maken dus de boel gaat zitten verzieken gewoon.
cEn nu gaan ze ineens lopen zeiken.
dHij ging studeren en ik stond, ik heb hier een uur staan afwassen.
eIedereen heeft dus weer een hele namiddag triestig zitten doen.
fIk heb gewoon buiten die lijntjes lopen piemelen.
Open plek voor werkwoorden
Tabel 1
De cijfers gelden voor tweeledige werkwoordgroepen in de dataset van Coussé & Bouma (2022). De tokenfrequentie geeft het totale aantal werkwoordconstructies weer. De typefrequentie staat voor het aantal verschillende infinitieven in die werkwoordconstructies. Bij staan zijn gevallen van mutatief staan te doen, gebeuren, wachten niet meegerekend. Zie 18.5.10.8 voor het mutatieve gebruik van staan met lange infinitief. Zie ook Lemmens (2005: 197), Beekhuizen (2010: 110), Breed (2012: 137-138), Breed & Brisard (2015: 19) en Breed et al. (2017: 341-344) voor vergelijkbare collocationele corpusgegevens.
 geeft een overzicht van de infinitieven die frequent voorkomen in de open plek van elk van de vier constructies.
Tabel 1. Meest frequente lange infinitieven bij zitten, staan, liggen en lopen.
Zitten Staan Liggen Lopen
te kijken 39 te wachten 15 te wachten 5 te denken 1
te denken 36 te kijken 9 te slapen 3 te sjouwen 1
te wachten 31 te lezen 4 te kijken 2 te staren 1
te doen 8 te praten 4 te kronkelen 2 te wachten 1
af te vragen 6 te geven 2 … … te winkelen 1
te lezen 6 te huilen 2 te zeiken 1
te vertellen 6 te miauwen 2 … …
te eten 5 te strijken 2
te praten 5 te trappelen 2
te spelen 5 te zoenen 2
te springen 4 … …
te werken 4
… …
Types 129 63 19 17
Tokens 294 96 27 17
Tabel 1 laat voor de vier progressieve constructies een opvallende overlap zien in de werkwoorden op hun open plek. Zo komen in de top drie van bijna elke constructie de werkwoorden kijken en wachten voor. Zinnen (2a-2d) heeft al het gebruik van wachten in de vier constructies geïllustreerd. De onderstaande zinnen (7a-7c) illustreren verder het gebruik van de infinitief kijken in drie van de vier constructies.
7aJa, dan zitten ze volgens mij daar gewoon naar een volleybaltoernooi of zoiets te kijken of weet ik veel wat een wedstrijd.
bIedereen stond op straat verbaasd te kijken naar z'n eigen lichaam dat kletsnat werd en zwart alsof die regen het vlees wegspoelde en een nieuw gitzwarte lichaam openbaarde dat er misschien altijd al was geweest.
cTerwijl 't op de eerste kerstdag van de geschiedenis zo lief lag te kijken naar herders en koningen die als broers voor hem neerknielden.
We verwijzen naar hoofdstuk 30 voor een meer diepgaande analyse van de werkwoordvoorkeuren van de vier constructies.
Groepsvorming
De vier progressieve constructies zijn verplicht groepsvormend en vormen een ondoordringbare werkwoordelijke eindgroep aan het einde van de zin (8a-8d).
8aRheims greep een fax die op z'n bureau |lag te glinsteren|.
bHarry voelt een plotselinge steek van jaloezie, en Ron is erg kwaad op zijn zusje omdat ze in het openbaar |staat te zoenen|.
cDat deed mijn vader altijd als hij |zat te lezen|.
dDat dreigt te leiden tot een nieuwe oliekoorts in het gebied, met vijf landen die tussen het ijs |lopen te graaien| naar wat eronder zit, en daarbij op allerlei manieren schade aanrichten aan het milieu op de ijskap.
In de voltooide werkwoordstijden verschijnt het groepsvormende werkwoord (gemarkeerd in het vet) als een vervangende infinitief (8a-8c).
9aHeb jij net nog naar 't voetballen |zitten_kijken|, Marnix?
bHij ging studeren en ik stond, ik heb hier een uur |staan_afwassen|.
cMaar net als wij hebben ze |liggen_wachten| op het opengaan van de Wrightsville Beach-brug.
OpenSonar
dJe wil niet weten hoe vaak ik al |heb lopen_denken| wat voor jou nou het ideale baantje zou zijn!
OpenSonar
Een opvallende eigenschap van de progressieve constructies is dat de te voor de lange infinitief in deze context wegvalt. We verwijzen naar 18.2.4 voor een meer diepgaande bespreking van te-wegval bij deze werkwoordconstructies.
Literatuur
Brisau 1969, Vismans 1982a,b, Leys 1985, Boogaart 1991, 1999, Hoekstra 1999, Mortier 2005, 2008, Coppen 2009, Van Pottelberghe 2002, Lemmens 2005, 2012, 2015, Flecken 2001, Beekhuizen 2010, Breed 2012, Behrens et al. 2013, Breed & Brisard 2015, Breed et al. 2017, Pots 2017, Cavirani-Pots 2020, Anthonissen et al. 2019, De Wit et al. 2020,
Verder lezen
Literatuur
    Interessante links
    ANS
    Taaladvies
    Dagenta
    Taalportaal
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Evie Coussé juli 2022
    2.1 januari 2019 Automatische conversie van ANS 2.0
    2.0 W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn 1997 18.5.4.2,/data/archief/ans2/e-ans/18/05/04/02/body.html;
    Interessante links