Perfectumconstructies worden gebruikt voor het vormen van de voltooide werkwoordstijden. We noemen hebben en zijn in die functie traditioneel hulpwerkwoorden van tijd (of meer specifiek hulpwerkwoord van voltooidheid) en het deelwoord dat hen vergezelt een voltooid deelwoord. Met de voltooide werkwoordstijden kunnen we een werking als voltooid voorstellen vóór een bepaald referentiepunt. 2.4.8.1 We verwijzen naar hoofdstuk 2.4.8 voor een uitvoerige beschrijving van de functie van de verschillende voltooide werkwoordstijden. We volstaan hier met enkele voorbeelden van de voltooid tegenwoordige tijd of perfectum 2.4.8.4 (3a-3b) waar de werking heeft plaatsgevonden vóór het spreekmoment. 2.3.2.8.

Bijzonder is dat wanneer hebben of zijn in de verleden tijd staat, en een zogenaamde voltooid verleden tijd of plusquamperfectum 2.4.8.8 vormt, de constructie naast een temporele betekenis ook irrealis kan uitdrukken, zoals in (4a-4b).

De groepsvormende werkwoorden hebben en zijn, zowel gebruikt om voltooidheid als niet-werkelijkheid uit te drukken, selecteren meestal een voltooid deelwoord. Ze doen dat meer bepaald wanneer ze onmiddellijk bereik hebben over een zelfstandig werkwoord of koppelwerkwoord, zoals geïllustreerd voor het zelfstandige werkwoord horen in zin (5a-5b).

Wanneer hebben of zijn bereik hebben over een werkwoord dat zelf óók groepsvormend is, dan zal dat groepsvormend werkwoord als een infinitief verschijnen – indien de nodige randvoorwaarden hiervoor voldaan zijn. Zin (6) illustreert hoe hebben bereik heeft over het groepsvormende werkwoord horen dat hier niet als een voltooid deelwoord maar een infinitief verschijnt.

Het fenomeen dat groepsvormende werkwoorden in het bereik van hebben of zijn niet als voltooid deelwoord maar als infinitief verschijnen, wordt de vervangende infinitief of infinitivus-pro-participio (IPP) genoemd. We verwijzen naar paragraaf 18.2.3 voor een meer uitvoerige discussie van het verschijnsel.

De perfectumconstructies met hebben en zijn hebben elk een open plek voor een voltooid deelwoord. De werkwoorden die in die open plek terecht kunnen komen, zijn niet gelijk bij beide constructies. Constructies met zijn komen voor met onovergankelijke werkwoorden die een verandering uitdrukken van de toestand waarin het onderwerp zich bevindt, zoals dalen, worden en halveren in zin (7a) en komen in (7b).

Constructies met hebben zijn compatibel met alle andere werkwoorden, of, meer in het bijzonder, overgankelijke werkwoorden (8a) en onvergankelijke werkwoorden die geen verandering van toestand van het onderwerp uitdrukken (8b).

Werkwoorden van beweging kunnen zowel in constructies met zijn en hebben voorkomen, zoals (9a-9b) illustreren.

In dat geval drukt de keuze voor de constructie met zijn dan wel hebben een subtiel betekenisverschil uit. We verwijzen naar paragraaf 2.3.2.8.IV voor een uitvoerige behandeling van de werkwoorden waarmee de constructies met zijn en hebben met een voltooid deelwoord voorkomen.

Perfectumconstructies zijn verplicht groepsvormend. De groepsvormende werkwoorden hebben en zijn vormen samen met het voltooid deelwoord steeds een werkwoordelijke eindgroep in bijzinnen (10a-10b) en in hoofzinnen (10c-10d).

De plaatsing van het groepsvormend werkwoord en het voltooid deelwoord is variabel in dergelijke eindgroepen (zie 18.8). We vinden voorbeelden waar het deelwoord achter het groepsvormend werkwoord staat (10a-10c), en waar het ervoor staat (10d). De volgordevariant met achtergeplaatst deelwoord domineert.

De Sutter (2005: 256) rapporteert 80% deelwoord achteraan bij hebben-perfectum en zijn-perfectum samen in het CONDIV-corpus.

Hoewel perfectumconstructies zelf het IPP-effect uitlokken bij andere groepsvormende werkwoorden, zijn ze zelf niet gevoelig voor het fenomeen, aangezien het enkel op werkwoordconstructies met een infinitief van toepassing is. Bovendien komen perfectumconstructies in de standaardtaal niet in de voltooide werkwoordstijden voor. Het is evenwel wel mogelijk om een zogenaamde dubbele perfectum te vormen in zuidoostelijke dialecten van het Nederlands (11).

Zie Barbiers et al. (2008: 40) voor een dialectkaart met de beperkte regionale verspreiding van het verschijnsel.

Het IPP-effect blijft uit in dergelijke gevallen.

Kern 1912, Duinhoven 1985, Shannon 1989, 1990, 1993, 1995, Van der Horst 1995, Van der Horst & Van der Horst 1999, Lieber & Baayen 1997, Janssen 1997, Hoekstra 1999, Van der Heijden 2001, Draye & Van der Horst 2006, Coussé 2008, 2013, 2014, Coussé & Van de Velde 2014, Koeneman et al. 2011, Beliën 2012, 2014, 2017, Van Eynde et al. 2016, Broekhuis 2021, Barbiers et al. (2008)