ANS | 18.9 Doorbreking van de werkwoordelijke eindgroep

18.9 Doorbreking van de werkwoordelijke eindgroep

In 18.2.2 hebben we de werkwoordelijke eindgroep gedefinieerd als een aaneengesloten reeks van werkwoorden aan het einde van de zin. De werkwoorden bevinden zich meer bepaald in de tweede zinspool. De werkwoordelijke eindgroep is in principe ondoordringbaar, dat wil zeggen, de reeks van werkwoorden kan niet doorbroken worden door niet-werkwoordelijke elementen.

Dat principe van ondoordringbaarheid is echter niet absoluut in werkwoordelijke eindgroepen waar het hoofdwerkwoord niet voorop staat, zoals zinnen (1a-1d) illustreren.

De werkwoordelijke eindgroep is afgebakend door twee sluistekens in de voorbeeldzinnen. Het niet-werkwoordelijke element dat de werkwoordreeks doorbreekt, is onderstreept.

1aWe zullen ons niet |laten bang maken|.

bDenk je dat je gewoon |kan weg lopen| met 150 miljoen dollar op ons?

cZe kwam er op jonge leeftijd achter dat ze goed |kon piano spelen|, maar haar hart lag meer bij het zingen.

dDe stad heeft daarom bijkomende verrijdbare tribunes aangekocht waarop 100 mensen |kunnen plaats nemen|.

We noemen dergelijke gevallen doorbreking van de werkwoordelijke eindgroep.

In deze en nog volgende voorbeelden staat het doorbrekende element steeds vlak vóór het hoofdwerkwoord. Dat is de meest gewone plaatsing van het doorbrekende element in de werkwoordelijke eindgroep. In drieledige (of nog langere) eindgroepen is in principe ook plaatsing mogelijk tussen de groepsvormende werkwoorden in. Dergelijke plaatsing komt echter zelden voor. Zie Augustinus & Van Eynde (2014) voor corpusgegevens.

Naast hun positie in de werkwoordelijke eindgroep kunnen de niet-werkwoordelijke elementen ook steeds vlak vóór de eindgroep geplaatst worden. Die plaatsing is bovendien de meeste gewone.

Corpusonderzoek van Augustinus & Van Eynde (2014) toont dat doorbreking in minder dan 1% van de gevallen voorkomt waar het in principe mogelijk is, dat wil zeggen in eindgroepen waar het hoofdwerkwoord niet voorop staat.

2aWe moeten ons niet bang |laten maken|.

bHeb je in de buurt een afgesloten terrein waar ze echt lekker los kan, zonder dat ze weg |kan lopen|?

cIn augustus vorig jaar bleek dat hij de verdwenen zoon van een Beierse landbouwer was en helemaal geen piano |kon spelen|.

dThuishaven van de club is het Bridgeview Stadium, waar 20.000 toeschouwers plaats |kunnen nemen|.

Semantisch hebben de doorbrekende elementen steeds een hechte band met het hoofdwerkwoord. Formeel gaat het om erg 'lichte' elementen: in de standaardtaal bestaat het doorbrekende element typisch uit één woord dat slechts één beklemtoonde lettergreep telt. In paragraaf 18.9.1 geven we een overzicht van de elementen die de werkwoordelijke eindgroep kunnen doorbreken.

Doorbrekende elementen zijn soms moeilijk van het niet-werkwoordelijke deel van scheidbaar samengestelde werkwoorden te onderscheiden. We zullen daarom kort de plaatsing van het scheidbare deel van samengestelde werkwoorden in relatie tot de werkwoordelijke eindgroep bespreken (18.9.2).

Daarnaast zullen we apart ingaan op de doorbreking van werkwoordconstructies met aan het infinitief (18.9.3), geïllustreerd in (3a-3b).

3aZe doet een spelletje met de kleine meisjes, ze is |aan het kopje duikelen|.

NRC Handelsblad 2007 via CHN

bDeze sector is |aan het dood bloeden| en is verlieslatend.

Starnieuws 2010 via CHN

Het doorbrekende element nestelt zich hier tussen aan het en de infinitief in. Interessant genoeg zijn de voorwaarden voor het scheiden van aan het en infinitief dezelfde als voor de doorbreking van de werkwoordelijke eindgroep.

Verder lezen

Literatuur

Barbiers et al. 2008

ANS

Taaladvies

Dagenta

Taalportaal

versie	redacteur(en)	datum	opmerkingen
3.0	Evie Coussé	juli 2022
2.1		januari 2019	Automatische conversie van ANS 2.0
2.0	W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn	1997	20.6,/data/archief/ans2/e-ans/20/06/body.html;

Woordenboeken

Corpora en lexica

Overige bronnen