In deze paragraaf brengen we werkwoordconstructies samen die één of meer modale betekenissen kunnen uitdrukken. Het gaat in de eerste plaats om de groepsvormende werkwoorden kunnen, mogen, willen, zullen en moeten, die een korte infinitief als aanvulling krijgen:

De groepsvormende werkwoorden in deze constructies worden traditioneel modale hulpwerkwoorden genoemd. Deze modale constructies behoren tot de meest frequente werkwoordconstructies in het Nederlands. We bespreken ze in paragrafen 18.5.1.1 tot en met 18.5.1.5.

In paragrafen 18.5.1.6 tot en met 18.5.1.9 komen modale groepsvormende werkwoorden aan bod die een lange infinitief als aanvulling krijgen, namelijk (be)hoeven, dienen, (be)horen, weten, zien en vermogen. Deze constructies zijn heel wat minder frequent dan de constructies met korte infinitief:

Modale constructies met lange infinitief overlappen in betekenis met modale constructies met korte infinitief maar hebben typisch een beperkter gebruik.

Het groepsvormende werkwoord durven wordt meestal niet tot de modale werkwoorden gerekend. Toch bespreken we dit werkwoord in samenhang met de modale werkwoorden, vanwege hun grammaticale overeenkomsten, zie 18.5.1.10. In het hele taalgebied komt durven met een lange infinitief voor, zoals in (3a); in België is de korte infinitief in constructies als (3b) ook heel gebruikelijk.

Veel van de werkwoorden die hierboven genoemd zijn, kunnen ook voorkomen zónder infinitief (zie 18.5.1.11). Vaak kan daar dan wel (in gedachten) een infinitief aangevuld worden, denk aan te gaan in (4a), maar niet altijd, zoals in (4b).

Moeten, dienen, mogen en hoeven komen ook voor in constructies met een voltooid deelwoord, zie (5). Dit gebruik wordt besproken in 18.5.1.12.

In de modale werkwoordconstructies met een infinitief als aanvulling kan het IPP-effect optreden: als de constructie voorkomt in de voltooide tijd, zoals in (6), heeft het modale werkwoord de vorm van een infinitief in plaats van een voltooid deelwoord. In (6a) vinden we dus moeten in plaats van gemoeten, en in (6b) weten in plaats van geweten.

Bovendien kunnen constructies met een lange infinitief te-wegval vertonen; dit zien we bij hoeven, durven en behoeven, zoals geïllustreerd in (7).

Kluyver 1911, Stutterheim 1930, De Rooij 1972, Duinhoven 1994, Mortelmans et al. 2009, Droste 2012, Nuyts et al. 2020