18.5.1.11 Modale constructies zonder infinitief
Sommige van de modale werkwoorden in deze paragraaf kunnen ook zonder infinitief voorkomen. Ze
worden in dat geval ook wel autonome of naakte modalen
genoemd. Het verschijnsel doet zich vooral voor bij kunnen,
mogen, moeten, hoeven en in beperkte mate ook
bij horen, willen en
zullen. Ook
durven sluit zich bij dit
autonome gebruik aan. Het patroon komt vaker voor in gesproken dan geschreven
taal.
De voorbeelden zijn allemaal uit OpenSonar afkomstig. Veel relevante
treffers komen uit de ondertiteling van tv-programma’s zodat veel zinnen
een spreektalig, dialogisch karakter hebben.
Voorbeelden
In wat volgt onderscheiden we vier gebruikstypes en een restcategorie voor moeilijke te categoriseren gevallen.
- Samengetrokken infinitief
- Impliciete infinitief
- Lexicaal gebruik
- Intransitief gebruik
- Overig gebruik
Hulpwerkwoord of zelfstandig werkwoord?
Verdieping
Hulpwerkwoord of zelfstandig werkwoord?
Taalkundigen zijn het oneens over de status van de infinitief bij autonome modalen. Is die onderliggend aanwezig, maar niet uitgedrukt, of is die niet aanwezig? De discussie tussen Aelbrecht (2014) en Nuyts (2014) illustreert hoe over de kwestie wordt nagedacht vanuit een generatief dan wel functioneel perspectief. Aelbrecht (2014) argumenteert dat de infinitief bij een samengetrokken infinitief wel degelijk aanwezig is in de onderliggende syntactische structuur maar geen fonologische realisatie krijgt. De andere types hebben geen onderliggende infinitief. Nuyts (2014) argumenteert dan weer dat er verschillen zijn in de mate van zelfstandigheid van autonome modalen. Hij beschouwt gevallen van het type ‘samengetrokken infinitief’ als hulpwerkwoorden waarbij het hoofdwerkwoord geëlideerd is. Bij gevallen van het type ‘intransitief gebruik’ is geen sprake meer van een geëlideerd hoofdwerkwoord en geldt bijgevolg het modale werkwoord zelf als hoofdwerkwoord van de zin. Gevallen van het type ‘impliciete infinitief’ beschouwt hij als twijfelgevallen die tussen die twee eerdere types in zitten.
Verder lezen
Samengetrokken infinitief
Soms wordt de infinitief bij een modaal werkwoord weggelaten omdat die in de voorafgaande context
al genoemd is. In (2a-2c) wordt de samengetrokken infinitief onderstreept. Dit
type autonome modalen kan beschouwd worden als een vorm van samentrekking of
ellips. 27.4.2.4
Impliciete infinitief
In de meeste gevallen wordt de infinitief echter niet expliciet genoemd in de onmiddellijke context. In dergelijke gevallen is het vaak toch mogelijk een infinitief te bedenken die toegevoegd kan worden aan de zin. Dit type is beperkt tot een vijftal gebruikscontexten waar het modale werkwoord gecombineerd wordt met een bepaald complement en waar een aantal mogelijke infinitieven bij gedacht kunnen worden. Het modale werkwoord wordt in deze contexten typisch gebruikt met dynamische, deontische en directieve betekenissen. De toevoeging van een infinitief is in de praktijk overigens soms heel ongewoon – behalve in de context met een lijdend voorwerp.
Impliciete infinitief – Predicatief adjectief
Het modale werkwoord wordt gecombineerd met predicatieve adjectief van het
type
kort,
open,
vol,
dood.
Deze adjectieven drukken een waarde uit die op
een schaal gerepresenteerd kan worden met een
onder- en bovengrens
De impliciete infinitief is een koppelwerkwoord of
equivalent daarvan (bijv.
worden, zijn, gaan).Impliciete infinitief – Bepaling van richting
Het modale werkwoord combineert met een bepaling van richting. De impliciete infinitief is een
werkwoord van beweging (bijv.
gaan, reizen).
Impliciete infinitief – Kledingstuk
Het modale werkwoord komt voor met een lijdend voorwerp dat een kledingstuk aanduidt, gevolgd
door aan,
op
of om. De impliciete
infinitief is hebben of
doen in de betekenis ‘aan
het lichaam dragen’.
Impliciete infinitief – Lijdend voorwerp
Het modale werkwoord wordt gecombineerd met een willekeurig lijdend voorwerp. De impliciete infinitief is hebben in de betekenis ‘krijgen’. Toevoeging van een infinitief is hier goed mogelijk. Het gebruik zonder infinitief komt vooral in gesproken taal voor.
Impliciete infinitief – Vragend of onbepaald voornaamwoord
Het modale werkwoord komt voor met een vragend of onbepaald voornaamwoord als lijdend voorwerp. De impliciete infinitief is doen in de betekenis ‘verrichten, uitvoeren’.
Lexicaal gebruik
In combinatie met een lijdend voorwerp worden mogen
en moeten soms
met de lexicale betekenissen ‘sympathiek vinden’, ‘lusten’
of ‘schuldig zijn’ gebruikt. Het is moeilijk om bij deze
gevallen een infinitief te bedenken. Het gaat om een
begrensd aantal gevallen, waarvan er enkele uitgesproken
negatief-polair zijn. Opvallend
is dat mogen en
moeten
hier verschillend ingezet worden in het Nederlandse
Nederlands en het Belgisch-Nederlands, zoals de
betekenissen tussen aanhalingstekens in voorbeelden (7a-7d)
laten zien.
Intransitief gebruik
Relatief vaak wordt het modale werkwoord intransitief gebruikt
(dus zonder lijdend voorwerp) met het voornaamwoord
het,
dat of
zoiets
als onderwerp. Dat voornaamwoord verwijst doorgaans naar de
inhoud van de voorafgaande zin. De impliciete infinitief is
soms zijn, maar toevoeging van een infinitief is hier hoogst
ongebruikelijk. Wat dit type van de voorgaande types
onderscheidt, is dat hier ook epistemische modaliteit
mogelijk is.
Overig
In een groot aantal gevallen komt geen (systematische) uitbreiding voor van de types die hierboven vermeld zijn. Welke infinitief eventueel kan worden toegevoegd, moet uit de context worden opgemaakt. Vaak is in de praktijk de toevoeging van een infinitief ook hier weer ongewoon of (vrijwel) onmogelijk. We volstaan hier met enkele mogelijke voorbeelden.
De voorbeelden zijn overgenomen uit ANS2.
De context kan uiteraard een groot aantal verschillende infinitieven mogelijk maken. Zo bepaalt
de omstandigheid wat de spreker van zin (9e) aan het doen
is, of die zin moet worden aangevuld
met schrijven, intypen, lezen, onderstrepen, corrigeren, uitvlakken, van
buiten leren,
enzovoort.
Literatuur
De Rooij 1975, Goossens 1983, Barbiers 1996, Hoeksma 1997, Diepeveen et al. 2006, Aelbrecht 2010, 2014, Nuyts 2014, Nuyts et al. 2019, Caers 2020, Nuyts & Caers 2020
Literatuur
Interessante links
ANS
Taaladvies
Dagenta
Taalportaal
Versiegeschiedenis
| versie | redacteur(en) | datum | opmerkingen |
| 3.0 | Evie Coussé | juli 2022 | |
| 2.1 | januari 2019 | Automatische conversie van ANS 2.0 | |
| 2.0 | W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn | 1997 | 18.5.4.4.iv,/data/archief/ans2/e-ans/18/05/04/04/04/body.html; |
