Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • DBNL
  • Taaladvies.net
  • Wikipedia
  • Google
18.5.4.3 Imperatief kijken met korte infinitief
Het perceptiewerkwoord kijken komt slechts in een specifieke context voor met een korte infinitief. Het staat steeds in de imperatief en wordt typisch gecombineerd met eens. Het is een infrequente constructie die beperkt lijkt tot de spreektaal uit Nederland.
In de data van Coussé & Bouma (2022) komt de constructie slechts drie keer voor; uitsluitend in het Nederlandse deel van het Corpus Gesproken Nederlands.
1aHè, kijk die vent lelijk doen. in NN
fn000728
bOh, kijk het daar 'ns regenen, zeg. in NN
fn000722
cDat is nu de reden waarom ik een sport doe en niet om gezien te worden of zo van: kijk mij eens hier zijn. in NN
fn000616
Met de constructie kan de spreker de aandacht van de toehoorder direct richten op de werking in de infinitief. De constructie drukt bovendien ook een emotionele attitude van de spreker uit zoals verrassing in (7a-7b) of opschepperij in (5c).
Ook de andere perceptiewerkwoorden met een korte infinitief kunnen in principe in de imperatief voorkomen.
In de data van Coussé & Bouma (2022) komen zien, horen en voelen echter geen enkele keer voor in de imperatief.
Het gebruik van kijken met korte infinitief is echter beperkt tot de imperatief en heeft daardoor het karakter van een vaste uitdrukking. Kijken met korte infinitief is net als de andere infinitiefconstructies met een perceptiewerkwoord objectgeoriënteerd. Dat kunnen we aflezen uit het feit dat het geïmpliceerd onderwerp in (7c) een persoonlijk voornaamwoord is met een niet-onderwerp vorm.
De imperatiefconstructie met kijken heeft een vaste vorm die niet toelaat te testen of het perceptiewerkwoord en de infinitief samen een werkwoordelijke eindgroep kunnen vormen en of de constructie gevoelig is voor het IPP-effect. We kunnen dus zeggen dat de imperatiefconstructie met kijken minder vrijheid heeft om in verschillende syntactische contexten voor te komen dan andere werkwoordconstructies met een perceptiewerkwoord.
Imperatief kijken en horen met onderwerpsvorm
Verdieping
Imperatief kijken en horen met onderwerpsvorm
In de literatuur wordt de imperatief met kijken vaak in één adem genoemd met de imperatief van horen. De imperatief van horen met een infinitief komt nog minder vaak voor dan die van kijken met een imperatief.
In de data van Coussé & Bouma (2022) komen horen met infinitief geen enkele keer voor in de imperatief. Onderstaande voorbeelden komen daarom uit het Corpus Hedendaags Nederlands.
iaEven schrikt Barnard van zichzelf wanneer hij zegt dat Brel fout zat door helemaal geen begrip te tonen voor de terechte klacht van de Vlaamse Beweging. “Hoor mij nu praten! Maar kijk, zo is het toch: er was helemaal geen begrip.”
Een gedateerd beeld van Vlaanderen (2005) via CHN
bEn je bent jezelf op den duur een beetje beu gehoord. “Hoor mij hier nu eens weer op krek dezelfde manier van wal steken”, dacht ik de voorbije weken soms.
Wat ons bindt, is de wil verder te komen (2013) via CHN
Beide constructies krijgen bijzondere aandacht omdat het geïmpliceerd onderwerp van de infinitief, als het een persoonlijk voornaamwoord is, niet alleen als een niet-onderwerpsvorm, kan voorkomen, zoals als in (1c) en (ia-ib), maar ook als een onderwerpsvorm, zoals in de voorbeelden (iia-iid).
iiaKijk ik er eens uitzien.
Klikspaan 1887 geciteerd in Van der Horst 2008 Geschiedenis van de Nederlandse Syntaxis
bKijk hij eens kwaad zijn!
Van Ginneken 1934 in Onze Taaltuin
cKijk hij eens fietsen.
Rijpma & Schuringa 1967: 281.7
dHoor hij eens te keer gaan!
Duinhoven 1991 in De Nieuwe Taalgids
Dergelijke voorbeelden zijn haast niet te vinden in hedendaagse corpora en op het internet.
Een systematische zoekopdracht naar kijk ik/hij/wij eens en hoor ik/hij/wij eens in het Corpus Hedendaags Nederlands levert geen relevante treffers op. De zoekstring kijk mij/hem/ons en hoor mij/hem/ons daarentegen resulteert wel in enkele tientallen treffers. Daarbij komt vooral kijk mij/ons eens het meeste voor.
Interessant genoeg zijn de enkele treffers op het internet voorbeeldzinnen in taalkundige publicaties of komen ze uit oudere bronnen. Het lijkt er dus op dat de onderwerpsvorm bij deze imperatiefconstructies in onbruik is geraakt. Zie ook de SoD (2015: 931) voor dezelfde conclusie.
Literatuur
Zajicek 1970, Holierhoek 1980, Schermer-Vermeer 1985-1986, Duinhoven 1991
Verder lezen
Literatuur
    Interessante links
    ANS
    Taaladvies
    Dagenta
    Taalportaal
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Evie Coussé juli 2022
    2.1 januari 2019 Automatische conversie van ANS 2.0
    2.0 W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn 1997 18.5.4.9,/data/archief/ans2/e-ans/18/05/04/09/body.html;
    Interessante links