ANS | 18.6.1.1 Ingressieve constructies

18.6.1.1 Ingressieve constructies

De meeste van de werkwoordconstructies met aan het infinitief drukken ingressief aspect uit. Ze lichten met andere woorden de beginfase van de situatie in de infinitief uit. We illustreren deze constructies hier kort in deze paragraaf en verwijzen naar hoofdstuk 30 voor een meer gedetailleerde analyse van hun aspectualiteit en hun combinatie met werkwoorden.

De ingressieve constructies gaan, geraken, raken en slaan met aan het infinitief in (1a-1d) zijn subjectgeoriënteerd . Het geïmpliceerde onderwerp van de infinitief komt hierbij overeen met het onderwerp van de zin.

aDan gaat mijn bloed aan het koken.

bDoor de vogelpest is het bedrijf alsnog aan het wankelen geraakt.

cOp de snelweg Palermo-Catania raakte een wagen aan het slippen.

dBrussel, Berlijn en Parijs hebben in de zomer elk hun eigen stadstrand en dus slaat ook Leuven aan het dromen.

De ingressieve constructies brengen, krijgen, maken, zetten, hebben met aan het infinitief in (2a-2e) zijn dan weer objectgeoriënteerd. Het onderwerp van de infinitief correspondeert meer bepaald met het lijdend voorwerp van de zin (onderstreept).

aVoor het eerst brengen we één van de Belgische toppers echt aan het wankelen.

bIk moet echt eerlijk zijn, maar dit kreeg mij aan het lachen.

cVolgende keer maakt Trude een konijn aan het huilen.

dNog één eilandraad te gaan voor de finale, en dat zet hen aan het rekenen.

eVervang Pietje voor een Marokkaanse hangjongere, en je hebt de poppen weer aan het dansen.

De objectgeoriënteerde constructies hebben een causatieve betekenis waarbij het onderwerp van de zin het lijdend voorwerp ertoe aanzet om de handeling in de infinitief aan te vatten.

Hebben met aan het infinitief

Verdieping

Hebben met aan het infinitief

We rekenen gevallen van hebben met aan het infinitief tot de ingressieve causatieve constructies op basis van hun gelijkenissen met krijgen met aan het infinitief. Geconstrueerde voorbeelden in de literatuur (ia-ib) illustreren de constructie steeds weer met de uitdrukking de motor (weer) aan het lopen/draaien hebben.

iaIk had de motor net weer aan het lopen, toen de telefoon ging.

ANS2: 1052

bIk heb de motor weer aan het draaien.

SoD 2015: 153

Corpusvoorbeelden wijzen dan weer op een voorkeur van de constructie voor de uitdrukking de poppen aan het dansen hebben. De constructie is extreem zelden in het taalgebruik.

In OpenSonar geeft een zoekopdracht naar “hebben gevolgd door de en één tot vier woorden en aan het infinitief” twee relevante treffers. De zoekopdracht “aan het infinitief gevolgd door hebben” geeft geen relevante treffers.

iiaVervang Pietje voor een Marokkaanse hangjongere, en je hebt de poppen weer aan het dansen.

bVervang bij de uitlatingen van de VVD'ers Hirsi Ali en Wilders het woord 'moslim' door 'jood', en je hebt de poppen aan het dansen.

In beide gebruikscontexten lijkt hebben een variant te zijn van het frequentere krijgen met aan het infinitief, zonder een duidelijk betekenisverschil.

Opvallend is dat de open plek van alle ingressieve constructies beperkt is tot onovergankelijke infinitieven. Ze komen met ander woorden niet voor met een lijdend voorwerp.

Toch lijdend voorwerp

Verdieping

Toch lijdend voorwerp

De open plek in ingressieve constructies is beperkt tot onovergankelijke infinitieven. Toch zijn voorbeelden te bedenken waar de infinitief een lijdend voorwerp bij zich heeft, zoals (ia-ib). In OpenSonar duikt een zeldzaam voorbeeld als (ic) op.

iaZodra hij thuiskwam, zette moeder hem aan het boontjes afhalen.

ANS2

bDe kinderen krijgenopa aan het sprookjes vertellen.

ANS2

cWoW er zijn n stel followers fanatiek aan het lijstjes maken geslagen.

Open Sonar

Opvallend is dat het lijdend voorwerp in dergelijke gevallen vlak voor de infinitief moet staan en dus de vaste eenheid tussen aan het en de infinitief doorbreekt.

Zie 18.9.3 voor de voorwaarden van het doorbreken van aan het infinitief.

Plaatsing vóór aan het infinitief is uitgesloten (iia-iic).

iiaZodra hij thuiskwam, zettemoeder hem boontjes aan het afhalen.uitgesloten

ANS2

bDe kinderen krijgen opa sprookjes aan het vertellen.uitgesloten

ANS2

cWoW er zijn n stel followers fanatiek lijstjes aan het maken geslagen.uitgesloten

Open Sonar

Booij (2010: 111) argumenteert dat het lijdend voorwerp in dergelijke zinnen een syntactische eenheid vormt met de infinitief (een geval van ‘quasi-incorporatie’). Die syntactisch eenheid vormt op zichzelf een onovergankelijk predicaat.

Ingressieve constructies met aan het infinitief zijn verplicht groepsvormend en vormen een werkwoordelijke eindgroep in bijzinnen (3a) en hoofdzinnen (3b-3d).

aHet was Lijst Dedecker die de bal |aan het rollen bracht|.

bDat zou de desbetreffende ondernemer wel eens |aan het denken kunnen zetten|.

cDoor de vogelpest is het bedrijf alsnog |aan het wankelen geraakt|.

dHet heeft je |aan het roken gekregen|.

Het IPP-effect blijft achterwege in het bereik van de voltooide werkwoordstijden (3c-3d).

Verder lezen

Literatuur

Van Gestel 1985, Smits 1987, Booij 2003, 2004, 2008, 2010, Van Pottelberge 2002, Beekhuizen 2010, Lemmens 2012, Bogaards 2020

ANS

Taaladvies

Dagenta

Taalportaal

versie	redacteur(en)	datum	opmerkingen
3.0	Evie Coussé	juli 2022
2.1		januari 2019	Automatische conversie van ANS 2.0
2.0	W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn	1997	18.5.5.4,/data/archief/ans2/e-ans/18/05/05/04/body.html;18.5.5.5,/data/archief/ans2/e-ans/18/05/05/05/body.html;

Woordenboeken

Corpora en lexica

Overige bronnen