Gaan met korte infinitief is een erg frequente subjectgeoriënteerde constructie. De constructie wordt om te beginnen gebruikt met een ruimtelijke betekenis waarbij het onderwerp van de zin zich verplaatst om vervolgens de handeling in de infinitief uit te voeren.

Daarnaast drukt de constructie een ingressief aspect uit waarbij de nadruk ligt op de beginfase van de situatie waar de infinitief naar verwijst.

Ten slotte kan de constructie ook gebruikt worden als toekomstaanduider.

Gaan met korte infinitief drukt om te beginnen een ruimtelijke betekenis uit. De constructie geeft meer bepaald aan dat het onderwerp van de zin zich verplaatst om de handeling in de infinitief uit te voeren. Net als bij komen met korte infinitief hebben we dus te maken met een verplaatsing die gevolgd wordt door de werking uitgedrukt in de infinitief.

De SoD (2015: 1022) suggereert dat het ruimtelijke gebruik gaan met korte infinitief een typisch verplaatsing weg van het deiktische centrum (d.w.z. het ‘hier en nu’ van de spreker en toehoorder) inhoudt terwijl het ruimtelijk gebruik van komen met korte infinitief een verplaatsing naar het deiktische centrum impliceert.

Daarnaast wordt de constructie gebruikt om nadruk te leggen op de beginfase van de situatie beschreven in de infinitief. We spreken van ingressief aspect. De ingressieve betekenis kan optreden als bijbetekenis bij het ruimtelijke gebruik van de constructie, zoals in (4a-4c). Na de verplaatsing van het onderwerp gaat immers de situatie waar de infinitief naar verwijst van start. Gaan met infinitief kan echter ook ingressief aspect uitdrukken zonder dat er sprake is van een verplaatsing, zoals in (5a-5c).

Gaan met infinitief verschilt hierin van komen met infiniet waarbij het ingressieve aspect niet zonder ruimtelijke betekenis kan voorkomen.

Ten slotte kan gaan met infinitief ook fungeren als een toekomstaanduider. Die toekomstlezing kan optreden als bijbetekenis bij het ruimtelijke en ingressieve gebruik van gaan met korte infinitief. De situatie beschreven in de infinitief strekt zich immers uit vanaf een bepaald punt in een daarachter gelegen tijdsruimte. Is dat punt het spreekmoment dan is die tijdsruimte de toekomst en heeft gaan met korte infinitief dus ook futurale betekenis. Gaan met korte infinitief kan ook als toekomstaanduider fungeren zonder dat er sprake is van een verplaatsing. De constructie verwijst naar een toekomstige situatie die op één of andere manier wortels heeft in het heden. We maken een onderscheid tussen drie typische gebruiken.

Deze indeling is gebaseerd op Van Olmen & Mortelmans (2009)

Ten eerste kan de constructie nadruk leggen op het voornemen ( intentie 28.2.3 ) van de spreker om de werking in de infinitief uit de voeren. Het onderwerp is in dat geval typisch een deelnemer in de taalhandeling en verschijnt als een persoonlijk voornaamwoord in de eerste persoon in meedelende zinnen (ik of wij) of in de tweede persoon in vraagzinnen (jij of jullie).

Ten tweede kan de constructie benadrukken dat de situatie beschreven in de infinitief onmiddellijk volgt op het spreekmoment. De spreker kondigt hierbij op neutrale wijze een situatie aan die in de nabije toekomst te gebeuren staat.

Ten derde kan een spreker met de constructie een voorspelling uitspreken dat een situatie in de toekomst zal gebeuren. De spreker baseert zich hierbij op concrete tekens in het heden of zijn of haar huidige kennis van de wereld. Dergelijk gebruik is typisch voor uitspraken over het weer (8c) waarbij de spreker zich baseert op het weerbericht of observatie van de omgeving.

Gaan met korte infinitief is een erg frequente constructie die met uiteenlopende infinitieven wordt gecombineerd. Tabel 1 geeft een overzicht van de infinitieven die het vaakst voorkomen in de open plek van de constructie.

De cijfers gelden voor tweeledige werkwoordgroepen in de dataset van Coussé & Bouma (2022). De tokenfrequentie geeft het totale aantal werkwoordconstructies weer. De typefrequentie staat voor het aantal verschillende infinitieven in die werkwoordconstructies.

Veel van de werkwoorden in de tabel verwijzen naar een activiteit (doen, kijken, werken, praten). Onderstaande zinnen illustreren hoe activiteitswerkwoorden in principe compatibel zijn met een ruimtelijke interpretatie (9a), een ingressieve aspectuele betekenis (9b) en een toekomstlezing (9c).

Daarnaast zien we in de tabel een paar houdingswerkwoorden opduiken (zitten, staan). Constructies met houdingswerkwoorden kunnen zowel een ruimtelijke lezing (10a-10b ) als ingressieve lezing (10c-10d) krijgen. In de ingressieve lezing vormen de collocationele patronen gaan zitten, staan, zitten een vaste manier om het innemen van een nieuwe lichaamshouding uit te drukken.

In regionale varianten van het Belgisch-Nederlands gebruikt men hiervoor de causatieve tegenhangers van de houdingswerkwoorden zetten, stellen, leggen in combinatie met een reflexief pronomen (bv. zet u ‘ga zitten’).

Zinnen (10e-10f) ten slotte hebben niet langer een ruimtelijke en ingressieve lezing maar drukken uit dat het aanhouden van een bepaalde lichaamshouding zich in de toekomst zal afspelen.

Merk ook op dat (10e-10f) een ondertoon van irritatie in zich dragen. Vergelijk met zitten, staan, liggen met lange infinitief die ook emotionele attitude kan uitdrukken.

De tabel bevat ook een aantal eindpuntgebeurens (zeggen, maken, kopen). De overgangsbetekenis van deze werkwoorden maakt ze niet geschikt voor een ingressieve interpretatie. Ze komen evenwel voor met een ruimtelijke betekenis (11a) en een toekomstlezing (11b-11c).

Ten slotte vinden we in de tabel ook de toestandswerkwoorden hebben en zijn. Deze werkwoorden zijn niet compatibel met een ruimtelijke of ingressieve interpretatie. Ze fungeren dus uitsluitend als toekomstaanduiders. Het gebruik van hebben, zijn maar ook andere toestandswerkwoorden als weten (12c) of een zelfstandig gebruikt werkwoord van modaliteit (12d) zijn vooral beperkt tot het Belgisch-Nederlands.

Van Bree (1997), Van der Horst & Van der Horst (1999) en Kraaikamp (2009) observeren dat het gebruik wel ingang begint te vinden bij jongere sprekers van het Nederlands-Nederlands. De Schutter (2004) geeft aan dat het gebruik vroeger ook minder verspreid was in het Belgisch-Nederlands en vooral beperkt was tot het westen van Vlaanderen.

Wat opvalt bij alle werkwoorden in de tabel is dat ze typisch met een bezield onderwerp gecombineerd worden.

Dat geldt in mindere mate voor het toestandswerkwoord zijn.

Die voorkeur voor werkwoorden met een bezield onderwerp is echter niet absoluut. Gaan met korte infinitief kan wel degelijk voorkomen met werkwoorden die typisch een onbezield onderwerp nemen (13a-13b).

Het groepsvormend werkwoord gaan kan met heel wat andere groepsvormende werkwoorden gecombineerd worden in een complexe werkwoordgroep. De algemene principes voor het combineren van groepsvormende werkwoorden worden besproken in 18.6. Hier gaan we dieper in op het feit dat de combinatiemogelijkheid van gaan een opvallend verschil vertoont in het Nederlandse en het Belgisch-Nederlands.

Dat ingebedde gebruik is enkel mogelijk wanneer gaan een ruimtelijke of ingressieve betekenis heeft.

Zie ook SoD (2015: 6.4.1.V) voor dit punt.

Daarnaast heeft gaan in mindere mate ook bereik over andere groepsvormende werkwoorden. In het gesproken Nederlands heeft gaan bereik over progressieve aspectuele werkwoorden (15a), causatieve werkwoorden (15b) en het passieve worden (15c).

Dat is een relatief laag bereik in overeenstemming met het aspectuele betekenis van gaan met korte infinitief. In het gesproken Belgisch-Nederlands heeft gaan bereik over meer types groepsvormende werkwoorden. Naast de werkwoorden in (15a-15c) heeft het werkwoord ook bereik over zichzelf (16a), over dynamische modale werkwoorden (16b) en over hulpwerkwoorden van voltooidheid (16c).

Dergelijk hoog bereik is uitgesloten voor aspectuele werkwoorden maar past wel bij het puur futurale gebruik van gaan.

Als toekomstaanduider komt gaan met korte infinitief deels overeen in gebruik met zullen met korte infinitief. Onderstaande voorbeelden illustreren een haast identiek gebruik van gaan en zullen met korte infinitief.

Nader onderzoek laat echter zien dat het futurale gaan en zullen een verschillend gebruiksprofiel hebben. Tabel 2 geeft een overzicht van de taalinterne en taalexterne factoren die de voorkeur voor futuraal gaan dan wel zullen stimuleren in het Corpus Gesproken Nederlands.

Sommige van de factoren die het gebruik van gaan met korte infinitief stimuleren, zijn al in deze paragraaf aan bod gekomen. Zo hebben we al opgemerkt dat de constructie kan verwijzen naar een situatie die te gebeuren staat in de nabije toekomst. Daarnaast wordt de constructie frequent gecombineerd met werkwoorden die een activiteit beschrijven. Daarbij viel op dat die werkwoorden typisch een bezield onderwerp bij zich hadden. Ten slotte hebben we aangetoond dat de constructie frequenter voorkomt in het Belgisch-Nederlands en dat het daar ook bredere gebruiksmogelijkheden heeft. Deze kenmerken blijken ook het futuraal gebruik van gaan met korte infinitief te onderscheiden van zullen met korte infinitief.

Gaan met korte infinitief is verplicht groepsvormend. De constructies vormt dus een werkwoordelijke eindgroep in bijzinnen (18a-18b) en hoofdzinnen (18c).

De korte infinitief staat in de werkwoordelijke eindgroep steeds achter het groepsvormende werkwoord. In de voltooide werkwoordstijden (18c) verschijnt het groepsvormende gaan als vervangende infinitief (in het vet gemarkeerd).