18.2.4 Te-wegval
Bij sommige groepsvormende werkwoorden die een
te-infinitief (ook wel lange
infinitief genoemd) selecteren kan
te in welbepaalde contexten weggelaten
worden. We noemen dit verschijnsel te-wegval. Zinnen (1a-1d)
illustreren enkele van de werkwoorden en de contexten waar
te-wegval kan voorkomen. We voegen een
laag liggend streepje ‘_’ toe op de plaats waar
te weggelaten is.
Het weglaten van te is het meest bekend bij de
aspectuele werkwoorden liggen,
lopen,
staan, zitten
maar komt ook voor bij enkele andere groepsvormende werkwoorden
die een lange infinitief selecteren zoals
durven,
hoeven,
behoeven,
weten,
beginnen en
proberen. Bij de laatste drie werkwoorden
is het verschijnsel beperkt tot het Belgisch-Nederlands.
Te-wegval bij
behoeven en
weten met lange infinitief is weinig
frequent en wordt in de rest van de paragraaf niet verder besproken. We verwijzen naar
de paragrafen waar deze constructies in detail worden besproken voor relevante
voorbeelden.
In wat volgt zullen we drie contexten bespreken waarin
te weggelaten kan (of moet) worden:
- Dubbele infinitief
- Meervoudsvorm en infinitief
- Twee keer te na elkaar
Wat alle contexten met elkaar gemeen hebben is dat het groepsvormend werkwoord en de infinitief
onmiddellijk op elkaar volgen en een werkwoordelijke eindgroep vormen. Op die manier is
het wegvallen van de te bij lange infinitieven
verwant met het IPP-effect. Beide fenomenen komen bovendien ook vaak samen voor. Het feit
dat te-wegval alleen voorkomt in
werkwoordelijke eindgroepen maakt het mogelijk om het verschijnsel te gebruiken als
bijkomende indicator van groepsvorming.
Verder lezen
Dubbele infinitief
Het wegvallen van te bij lange infinitieven
is het meest gewoon in contexten waarin het groepsvormend werkwoord en de lange infinitief
als een dubbele infinitief verschijnen. We zagen eerder dat het IPP-effect resulteert
in een dubbele-infinitiefconstructie. We markeren het groepsvormend werkwoord met IPP in
het vet.
Onderstaande tabel toont dat de frequentie van
te-wegval in deze context verschilt per
werkwoord. De aspectuele werkwoorden komen meer bepaald haast uitsluitend met
te-wegval voor terwijl bij
durven,
hoeven,
beginnen en
proberen het weglaten van
te optioneel is.
De cijfers zijn gebaseerd op de dataset van Coussé & Bouma (2022). Het
groepsvormend werkwoord staat in het bereik van het hulpwerkwoord van voltooidheid
(hebben of
zijn) en heeft zelf de vorm van een
infinitief als het gevolg van het IPP-effect. Bij de werkwoorden met optionele IPP
zijn enkele gevallen waarbij het IPP-effect daadwerkelijk optreedt meegeteld. De
cijfers komen grotendeels overeen met de resultaten gepresenteerd in Augustinus &
Van Eynde (2017).
Tabel 1. Te-wegval bij dubbele
infinitieven in IPP-contexten
| Werkwoord | Te -wegval | Totaal |
| zitten | 43 | 43 |
| staan | 15 | 15 |
| lopen | 5 | 5 |
| liggen | 0 | 1 |
| hoeven | 3 | 8 |
| durven | 5 | 8 |
| beginnen | 8 | 12 |
| proberen | 1 | 9 |
Dubbele infinitieven treden niet alleen op bij IPP maar ook wanneer groepsvormende
werkwoorden in het bereik staan van een ander groepsvormend werkwoord dat een infinitief
selecteert. Zo komen de aspectuele werkwoorden vaak in het bereik van
gaan voor (3a-3d).
Onderstaande tabel toont dat te-wegval ook in
deze contexten nagenoeg verplicht is bij de aspectuele werkwoorden en bij
durven, terwijl zowel de variant met of
zonder te voorkomt bij
hoeven.
De cijfers zijn gebaseerd op de dataset van Coussé & Bouma (2022). Het
groepsvormend werkwoord met lange infinitief staat in het bereik van een ander
groepsvormend werkwoord (met uitzondering van
hebben en
zijn). Beide groepsvormende
werkwoorden zijn beperkt tot de groep met verplichte IPP om gevallen waar geen sprake
is van een werkwoordgroep uit te sluiten. Dat heeft tot gevolg dat
proberen en
beginnen geen deel uitmaken van de
tabel.
Tabel 3. Te-wegval bij dubbele infinitieven in
overige contexten
| Werkwoord | Te -wegval | Totaal |
| zitten | 16 | 16 |
| staan | 10 | 10 |
| lopen | 2 | 2 |
| liggen | 1 | 1 |
| hoeven | 4 | 8 |
| durven | 7 | 7 |
Meervoudsvorm en infinitief
Soms wordt te ook weggelaten wanneer het groepsvormend werkwoord vervoegd is in een meervoudsvorm van het presens en samen staat met de lange infinitief in de werkwoordelijke eindgroep van een bijzin. Naar de vorm lijken het groepsvormend werkwoord en de infinitief dan op een dubbele infinitief.
Onderstaande tabel laat zien dat te-wegval in deze
context relatief weinig voorkomt.
De cijfers zijn gebaseerd op de dataset van
Coussé & Bouma (2022). Het groepsvormend werkwoord met lange infinitief is
vervoegd in het presens meervoud en staat samen met de lange infinitief in de
werkwoordelijke eindgroep van een bijzin.
Tabel 4. Te-wegval bij meervoudsvorm en
infinitief
| Werkwoord | Te -wegval | Totaal |
| zitten | 2 | 13 |
| staan | 0 | 5 |
| lopen | 0 | 4 |
| liggen | 0 | 1 |
| hoeven | 0 | 9 |
| durven | 3 | 7 |
| beginnen | 3 | 10 |
| proberen | 0 | 16 |
Twee keer te na elkaar
Heel soms kan het groepsvormend werkwoord met infinitief zelf de vorm van een lange infinitief krijgen. Zo kan het groepsvormend werkwoord met lange infinitief in een beknopte bijzin gebruikt zijn (5a) of kan het in het bereik voorkomen van een groepsvormend werkwoord dat zelf een lange infinitief selecteert (5b).
Dergelijke contexten zijn bijzonder zeldzaam in authentiek taalgebruik waardoor het moeilijk is
de precieze voorwaarden voor deze vorm van
te-wegval uit te zoeken.
In de dataset van Coussé & Bouma (2022), dat gebaseerd is op een corpus van twee
miljoen woorden, vinden we maar één geval, meer bepaald, zin (6).
In elk geval lijkt er een sterke tendens te bestaan om een opeenvolging van twee
lange infinitieven te vermijden. Zin (6) illustreert dat het in informeel taalgebruik ook
mogelijk is ook de eerste te in een
opeenvolging van twee lange infinitieven weg te laten.
6't Is niet echt leuk daar maar 't
is toch beter [dan] hier in die hitte |zitten zweten|.
CGN
fn009109
Literatuur
De Vriendt 1978, De Rooij 1981, Schuurman 1994, Coupé 2015, Augustinus 2015, Van de Velde 2015, 2017, Pijpops et al. 2018, Pots 2017, Cavirani-Pots 2020, Augustinus & Cavirani-Pots 2020
Literatuur
Interessante links
ANS
Taaladvies
Dagenta
Taalportaal
Versiegeschiedenis
| versie | redacteur(en) | datum | opmerkingen |
| 3.0 | Evie Coussé | juli 2022 | |
| 2.1 | januari 2019 | Automatische conversie van ANS 2.0 | |
| 2.0 | W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn | 1997 | 18.2.4.1.II,/data/archief/ans2/e-ans/18/02/04/01/02/body.html; |
| 1.0 | G. Geerts, W. Haeseryn, J. de Rooij & M.C. van den Toorn | 1984 | 8.6.3.1.III |