De constructie krijgen met een passief deelwoord markeert passieve zinnen. Passiefconstructies kenmerken zich door het feit dat het logisch onderwerp van het hoofdwerkwoord niet uitgedrukt is

Als onderwerp of lijdend voorwerp, soms wel als optionele van-bepaling.

in de zin. Bij echte passieven is het logisch lijdend voorwerp van het hoofdwerkwoord het grammaticaal onderwerp van de zin. Bij krijgen met passief deelwoord is het logisch meewerkend voorwerp dan weer het onderwerp van de zin. Zo is in (3a) is het onderwerp elke opgespoorde zeeverontreiniging het logisch meewerkend voorwerp van het deelwoord toegewezen. Zie (3b-3d) voor bijkomende voorbeelden.

De constructie komt in de data van Coussé & Bouma (2022) relatief gezien meer voor in geschreven dan in gesproken taalgebruik. Dat suggereert dat het een schrijftalige constructie is – iets wat ook voor echte passieven het geval is.

De constructie stelt de taalgebruiker in de mogelijkheid om de handeling vanuit het perspectief van de ontvanger van de overdracht te presenteren. Dat gebruik van krijgen met deelwoord wordt daarom ook wel receptief genoemd. Daarnaast staat de constructie ook wel bekend als semi-passief of simpelweg het krijgen-passief. We verwijzen naar het hoofdstuk over passieve zinnen voor meer duiding bij het passieve gebruik van de constructie. 22.4.2.1

De open plek voor een passief deelwoord in de krijgen-passief kan slechts door een relatief beperkt aantal werkwoorden ingevuld worden. Dat heeft ermee te maken dat het deelwoord bij krijgen een werkwoord moet zijn dat een meewerkend voorwerp heeft. Het gaat vooral (maar niet uitsluitend) om werkwoorden uit categorie [a] in 20.4.2. Tabel 1 geeft een overzicht van de meeste frequente deelwoorden gebruikt in het krijgen-passief.

De cijfers gelden voor tweeledige werkwoordgroepen in de dataset van Coussé & Bouma (2022). De tokenfrequentie geeft het totale aantal werkwoordconstructies weer. De typefrequentie staat voor het aantal verschillende deelwoorden in die werkwoordconstructies. De meeste deelwoorden in de tabel komen ook terug in de lijst van deelwoorden die Colleman (2015: 236) samenstelde op basis van het CONDIV-corpus.

Semi-passief krijgen met deelwoord is verplicht groepsvormend. De constructie vormt een werkwoordelijke eindgroep in bijzinnen (4a-4b) en in het bereik van een ander groepsvormend werkwoord in de hoofdzin (4c).

De werkwoordelijke eindgroep vertoont ook interne volgordevariatie (zie 18.8). In (4a) staat het deelwoord achter het groepsvormend werkwoorden terwijl het in (4b-4c) ervóór staat. De volgordevariant met deelwoord achteraan komt relatief gezien iets vaker voor.

Colleman & Rens (2016: 10) rapporteren 61% deelwoord achteraan in kranten uit 1990 geraadpleegd via Delpher.

De semi-passieve constructie is niet gevoelig voor het IPP-effect. In tegenstelling tot de passieve constructies met zijn en worden kan het semi-passieve krijgen in de standaardtaal wel gemakkelijk in een omschreven voltooide werkwoordtijd voorkomen, zoals geïllustreerd in (5a-5b).

Dat gebruik leidt tot een werkwoordreeks met twee deelwoorden, iets wat voor de standaardtaal hoogst ongebruikelijk is.

Zie ook resultatieve constructies voor eenzelfde observatie.

Krijgen met deelwoord kan ook gebruikt worden met een resultatieve betekenis, geïllustreerd in (6a-6d).

In de data van Coussé & Bouma (2022) komt dit gebruik slechts in gesproken taalgebruik voor. Colleman (2018) vindt echter heel wat voorbeelden in geschreven taalgebruik.

De zinnen (6a-6c) geven aan dat het onderwerp van de zin erin slaagt het lijdend voorwerp in een nieuwe eindtoestand te brengen. Zo drukken de sprekers in (6a) uit dat ze erin zullen slagen hun vooropgestelde gesprekstijd helemaal vol te praten. Het resultatieve gebruik van krijgen met deelwoord wijkt af van de semi-passieve constructie aangezien het grammaticaal onderwerp niet het logisch meewerkend voorwerp is van het deelwoord. Het is vaak diegene die de handeling in het deelwoord uitvoert, al is dat geen vereiste. Zo spant het onderwerp in (6d) zich wel in voor het aanvaarden van de nieuwe titel maar is hij het niet die het aanvaarden zelf uitvoert.

Resultatief krijgen met deelwoord vormt een aaneensluitende reeks aan het einde van de zin, zoals in (6c). Toch gaan we er niet vanuit dat de constructie groepsvormend is. In dergelijke reeksen staat het deelwoord immers overwegend vooraan, ook al zijn wel sporadische tegenvoorbeelden te vinden waarbij het deelwoord achter krijgen geplaatst wordt in de tweede pool, zoals zinnen (7a-7b) illustreren.

De corpusvoorbeelden komen uit het SoNaR-corpus en zijn ontleend aan Colleman (2018: 244).

Dat relatieve gebrek aan plaatsingsvrijheid is een indicatie dat het deelwoord een predicatief gebruikt adjectief is in de plaats van een werkwoord. We hebben bijgevolg niet te maken met een werkwoordelijk eindgroep maar met een predicatief deelwoord vlak vóór de tweede pool.

Hoekstra 1984, Broekhuis & Cornips 1994, 2012, Van der Horst 1997, Landsbergen 2006a, 2006b, 2009, Van Leeuwen 2006, Clement & Glaser 2014, Lenz 2015, Colleman 2015, 2018, Colleman & Rens 2016