Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • DBNL
  • Taaladvies.net
  • Wikipedia
  • Google
18.8.1 Volgorde in tweeledige eindgroepen
Tweeledige werkwoordelijke eindgroepen in de bijzin bestaan steeds uit een groepsvormend werkwoord en een hoofdwerkwoord. Het groepsvormend werkwoord heeft hierbij bereik over het hoofdwerkwoord. 18.2.1 We kunnen de hiërarchische bereiksrelatie tussen beide werkwoorden weergeven door middel van het cijfer ‘1’ voor het groepsvormend werkwoord en ‘2’ voor het hoofdwerkwoord. Het groepsvormende werkwoord is steeds vervoegd.
1aCarla Del Ponte mag bewijzen dat die hoop niet te hoog |gegrepen2 is1|.
bEen status epilepticus is niet een bepaald soort aanval, maar een aanval die |blijft1 voortduren2|.
cMarc Van Den Hoof over de nieuwe tijd die hem maar matig |schijnt1 te bevallen2|.
dAls ze hun kind zien spelen, dan denken ze dat het niets |aan het leren2 is1|. 
Het Nieuwsblad 2006 via OpenSonar
In theorie zijn in tweeledige eindgroepen de volgordes groepsvormend werkwoord – hoofdwerkwoord [1-2] en hoofdwerkwoord – groepsvormend werkwoord [2-1] mogelijk.
Beide volgordevarianten staan in de neerlandistiek ook bekend als respectievelijk de rode en groene volgorde. De termen verwijzen naar de kleuren op de dialectkaarten van Pauwels (1953) voor beide volgordevarianten.
 We illustreren beide volgordevarianten met enkele tweeledige werkwoordelijke eindgroep in de bijzin.
2Groepsvormend werkwoord – hoofdwerkwoord [1-2]
aIn de VS lijkt het alsof 11 september precies dat allemaal |heeft1 aangetoond2|.
bZijn kunst roept altijd meer vragen op dan zij |kan1 beantwoorden2|.
cDe trend sloeg over naar toermotoren én snelle sportmachines die recht van het racecircuit |leken1 te komen2|.
3Hoofdwerkwoord – groepsvormend werkwoord [2-1]
aZij hebben een aantal projecten die |ondersteund2 worden1| door de Europese Unie.
bEr hangt over dit feit iets dat voor een buitenstaander moeilijk |te verklaren2 is1|.
cAls ze hun kind zien spelen, dan denken ze dat het niets |aan het leren2 is1|.
Het Nieuwsblad 2006 via OpenSonar
De keuze voor de ene dan wel andere volgordevariant hangt op de eerste plaats samen de vorm van het hoofdwerkwoord. Tabel 1 geeft een overzicht van de algemene volgordetendensen in tweeledige eindgroepen.
Tabel 1. Volgorde in tweeledige werkwoordelijke eindgroepen
Hoofdwerkwoord Volgorde
Deelwoord 2-1, 1-2
Korte infinitief 1-2
Lange infinitief 1-2
Voorzetselinfinitief 2-1
Let wel dat dat er een aantal uitzonderingen bestaan op deze volgordetendensen. In wat volgt zullen we ingaan op de volgordepatronen van elk van deze vier groepen en de werkwoordconstructies die een uitzondering vormen op de algemene patronen.
Verder lezen
Tweeledige eindgroepen met deelwoord
Tweeledige werkwoordelijk eindgroepen met een deelwoord staan bekend om hun volgordevariatie: zowel de volgorde groepsvormend werkwoord – deelwoord [1-2] als deelwoord – groepsvormend werkwoord [2-1] komt frequent voor.
De modale werkwoorden moeten, dienen, mogen, hoeven, de evidentiële werkwoorden blijken, lijken, schijnen, het aspectuele komen en de perceptiewerkwoorden voelen, zien, horen komen soms ook voor met een voltooid deelwoord als vormvariant van hun frequentere gebruik met een infinitief. We laten deze infrequente constructies terzijde omdat hun woordvolgorde vooralsnog niet zo goed is onderzocht.
Tabel 2. Volgorde in tweeledige eindgroepen met deelwoord
Paragraaf Werkwoordconstructie Groepsvormend werkwoord Volgorde
18.4.1 Perfectumconstructies hebben, zijn 2-1, 1-2
18.4.2 Passiefconstructies worden, zijn, krijgen
18.4.3 Resultatieve constructies staan, zitten, liggen
Beide volgordevarianten zijn in principe steeds mogelijk. Zinnen (4a-4b) illustreren twee haast identieke voorbeelden uit dezelfde tekst waarin de eerste keer het voltooid deelwoord achteraan en de twee keer vooraan geplaatst is.
4Volgordevariatie
aGa na of de vermiste een bericht |heeft1 achtergelaten2|.
WR-P-P-C-0000000001
bGa na of de vermiste misschien een bericht |achtergelaten2 heeft1|.
WR-P-P-C-0000000001
Taalgebruikers laten zich bij de keuze voor de ene dan wel andere variant leiden door de context waarin de eindgroep voorkomt.
Het overzichtsartikel van Coussé et al. (2008) geeft aan dat keuze meer specifiek wordt bepaald door vier grote groepen factoren of dimensies: de contextuele, ritmische, semantische en discursieve dimensie. Dat complexe geheel van factoren is het meest uitgezocht voor hebben, zijn en worden met een voltooid deelwoord in tweeledige eindgroepen in de bijzin. We zullen die factoren daarom ook illustreren met dergelijke gevallen.
 We illustreren hier slechts enkele van vele onderzochte contexten in de literatuur.
De volgordevariant met deelwoord achteraan komt vaker voor bij scheidbaar samengestelde deelwoorden (5a-5b) dan bij niet-scheidbaar samengestelde deelwoord. De voorkeur voor het deelwoorden achteraan stijgt ook als de constituent vóór de eindgroep een onbepaalde nominale constituent is (5c-5d).
5Groepsvormend werkwoord – deelwoord [1-2]
aDe veteranen zeggen dat Kerry zijn daden in Vietnam |heeft1 aangedikt2|.
bDit geldt trouwens ook voor het boekjaar 1926 , een jaar waarin de inflatie |sterk is1 toegenomen2|.
cGa na of de vermiste een bericht |heeft1 achtergelaten2|.
dEen landbouw die in handen is van de boeren aan wie een eerlijke prijs |wordt1 gegeven2| voor producten die op een eerlijke en verantwoorde manier geproduceerd worden.
De volgordevariant met deelwoord vooraan [2-1] wordt dan weer gestimuleerd door een kort middenstuk vóór de werkwoordelijke eindgroep (6a-6b). De aanwezigheid van een constituent na de werkwoordelijke eindgroep doet ook de voorkeur voor die volgordevariant stijgen (6c-6d).
6Deelwoord – groepsvormend werkwoord [2-1]
aOok ziet hij hoe zijn vriendin |begraven2 wordt1|.
bCarla Del Ponte mag bewijzen dat die hoop niet te hoog |gegrepen2 is1|.
cHorrobin ziet de ziekte dus als een bijwerking, de prijs die de mens |betaald2 heeft1| voor zijn intelligentie en creativiteit.
dPrime time is een uit de Verenigde Staten afkomstige term die vooral |gebruikt2 wordt1| binnen de televisiewereld.
De volgordevariant met deelwoord achteraan in het algemeen vaker gebruikt in het Nederlandse Nederlands dan in het Belgisch-Nederlands. De variant komt ook vaker voor in het geschreven taalgebruik (met name in journalistieke teksten) in vergelijking met gesproken taalgebruik. Het is bovendien een variant die in opmars is en vooral bij jongere sprekers is gaan domineren.
Tweeledige eindgroepen met korte infinitief
In tweeledige eindgroepen met korte infinitief domineert de volgorde met infinitief achteraan [1-2].
7Groepsvormend werkwoord – korte infinitief [1-2]
aDit zijn vaardigheden die een school |moet1 nastreven2|, maar niet noodzakelijk |moet1 bereiken2|.
bEen status epilepticus is niet een bepaald soort aanval, maar een aanval die |blijft1 voortduren2|.
cHet maakt bijvoorbeeld verschil of iemand zijn aanvallen |voelt1 aankomen2| en ook hoe die aanvallen verlopen.
LASSY WR-P-P-C-0000000055
dHij woelde om en om maar vond niet wat hij zocht: de slaap die |doet1 vergeten2|.
CGN fv801275
eAan de Côte d'Azur heb ik dat ook meegemaakt dat je daar echt camping naast camping aan de kust |hebt1 liggen2|.
CGN fn000095
fHet is vooral belangrijk dat de mensen die in de buurt van een winkel wonen, de producten |leren1 kennen2|.
Lassy dpc-rou-000981-nl-sen
Tabel 3 geeft een overzicht van alle werkwoordconstructies met korte infinitief die met de volgordevariant voorkomen.
Tabel 3. Volgorde in tweeledige eindgroepen met korte infinitief
Paragraaf Werkwoordconstructie Groepsvormend werkwoord Volgorde
18.5.1 Modale constructies kunnen, moeten, zullen, willen, mogen, durven 1-2
18.5.3 Aspectuele constructies gaan, blijven, komen
18.5.4 Objectgeoriënteerde constructies laten, doen, zien, horen, voelen, kijken, hebben, vinden, krijgen, weten
18.5.5 Subject/objectgeoriënteerde constructies leren, helpen
18.5.3 Aspectuele constructie zijn 2-1
Het dominante volgordepatroon met infinitief achteraan moet op twee manieren genuanceerd worden. Om te beginnen vertoont het absentieve zijn met korte infinitief, voor zover het in een tweeledige eindgroep voorkomt in de bijzin, de alternatieve volgorde met infinitief vooraan.
8Korte infinitief - zijn [2-1]
aIk kon niet je woensdag niet bellen omdat ik dan |sporten2 ben1|.
bIk weet nog dat ik die avond |trainen2 was1|.
De alternatieve volgorde met infinitief vooraan is ook beperkt mogelijk bij modale constructies. De volgorde komt voor in vaste uitdrukkingen (9a) en stereotype zinswendingen (9b-9c). Het valt op dat de volgordevariant typisch voorkomt met infinitieven die zelf ook groepsvormende werkwoorden kunnen zijn, zoals gaan in (9a), doen in (9d), en horen in (9e). In geschreven taalgebruik kan de variant een gedragen, verheven of zelfs poëtisch stilistisch effect hebben (9f). Verder is het moeilijk om de precieze gebruiksvoorwaarden van dit weinig frequente gebruik af te grenzen.
9Korte infinitief - modaal werkwoord [2-1]
aJa toch, bloed stroomt waar 't niet |gaan2 kan1|.
CGN fn007391
bJa, waarom niet? Als ik dat |vragen2 mag1|.
CGN fv701164
cDan die mensen zijn d'r eerder geweest natuurlijk of personen of figuren of hoe je 't maar |noemen2 wil1|.
CGN fn000510
dNou wil ik eigenlijk even kijken wat 'k 't beste |doen2 kan1|.
CGN fn008005
eIk dacht van ik zing dit voor allemaal die ’t |horen2 willen1|.
CGN fn007304
fMaar ik beloof hem dat ik heel mijn leven lang alles, alles zal doen om ervoor te zorgen dat dit nooit meer |gebeuren2 zal1|.
Lassy dpc-vhs-000725-nl-sen
Tweeledige eindgroepen met lange infinitief
Bij de meeste werkwoordconstructies met lange infinitief staat de infinitief achteraan in een tweeledige werkwoordelijke eindgroep [1-2], zoals blijkt uit Tabel 4. Zinnen (10a-10e) illustreren enkele van die werkwoordconstructies.
10Groepsvormend werkwoord – lange infinitief [1-2]
aTijdens de Franse plunderingen van 1383 werd het interieur in gruzelementen geslagen, waardoor de kerk het een tijdje zonder |diende1 te doen2|.
bMarc Van Den Hoof over de nieuwe tijd die hem maar matig |schijnt1 te bevallen2|.
cEn tegenwoordig doet hij dienst in Odessa, waar een kennis van een vriend van aangetrouwde familie een arme oude dame |wist1 te wonen2|. vooral in NN
De Standaard 2003 via CHN
dNu is 't Frank De Boer die een hoogstandje |probeert1 te doen2| richting Bergkamp.
eAls de koningin het ontslag van het kabinet |besluit1 te aanvaarden2|, moeten er nieuwe verkiezingen komen.
Tabel 4. Volgorde in tweeledige eindgroepen met lange infinitief
Paragraaf Werkwoordconstructie Groepsvormend werkwoord Volgorde
18.5.1 Modale constructies hoeven, durven, dienen, weten, zien, horen, behoren, behoeven, vermogen 1-2
18.5.2 Evidentiële constructies blijken, lijken, dreigen, schijnen, heten, plegen, beloven, dunken, toeschijnen, voorkomen
18.5.3 Aspectuele constructies zitten, staan, liggen, lopen, hangen, komen
18.5.4 Objectgeoriënteerde constructies weten
18.5.7 Constructies met optionele IPP proberen, beginnen, weigeren, wensen, trachten, vergeten, menen, pogen, wagen, zoeken
18.5.8 Constructies zonder voltooide tijden besluiten, hopen, zeggen, denken, beweren, vrezen, geloven, eisen, hopen, verlangen, verzuimen
18.5.6 Constructies zonder IPP zijn, hebben, vallen, krijgen, staan, geven, achten, hangen, leggen, vinden, zetten 2-1
Werkwoordconstructies zonder IPP wijken van dit algemene beeld af. In tweeledige eindgroepen staat de lange infinitief in die constructies overwegend vooraan [2-1].
11Lange infinitief – zijn, hebben, vallen, krijgen, vinden, etc. [2-1]
aEr hangt over dit feit iets dat voor een buitenstaander moeilijk |te verklaren2 is1|.
bWaarschijnlijk omdat die weinig |te lijden2 hebben1| onder de tand des tijds.
cAls u vindt dat de werkgever iets |te verwijten2 valt1|, meldt dat dan ook.
WR-P-P-C-0000000055
dDe vrouwen die ik daar |te zien2 kreeg1|, hadden bijna zonder uitzondering een keizersnede ondergaan.
eJa, als ik iets aan mezelf |te prijzen2 vind1|, is het dat.
NRC Handelsblad 2014 via CHN
Toch is de volgorde met lange infinitief achteraan niet helemaal uitgesloten. Die weinig frequente volgordevariant is vooral te vinden bij zijn en vallen met lange infinitief.
12aDit betekent dat er geen directe relatie |is1 te leggen2| tussen de onderzoeksresultaten en de effecten op de CO2-reductie.
bDit ligt anders bij de particuliere huurwoningen waar nog het een en ander |valt1 te verbeteren2|.
WR-P-P-L-0000000001
Tweeledige eindgroepen met voorzetselinfinitief
In tweeledige eindgroepen waarbij de infinitief voorafgegaan wordt door aan het of een voorzetsel staat de infinitief altijd vooraan.
13Voorzetselinfinitief – groepsvormend werkwoord [2-1]
aAls ze hun kind zien spelen, dan denken ze dat het niets |aan het leren2 is1|.
Het Nieuwsblad 2006 via OpenSonar
bOf het moment waarop een losgebroken koe |uit wandelen2 ging1| met de commandant.
Het Nieuwsblad 2009 via OpenSonar
cWat is men met een molen die gerestaureerd is, maar waarvan de stallen |op instorten2 staan1|?
Het Laatste Nieuws 2006 via OpenSonar
Tabel 5. Volgorde in tweeledige eindgroepen met voorzetselinfinitief
Paragraaf Werkwoordconstructie Groepsvormend werkwoord Volgorde
18.6.1 Constructies met aan het infinitief gaan, geraken, raken, slaan, brengen, krijgen, maken, zetten, hebben, zijn, blijken, lijken, schijnen, blijven, houden, horen, zien, vinden 2-1
18.6.2 Constructies met uit infinitief gaan, zijn, kunnen, moeten, willen, zullen
18.6.3 Constructies met op infinitief liggen, staan
Literatuur
De literatuur over de volgorde in tweeledige eindgroepen is te omvangrijk om volledig op te kunnen nemen. We verwijzen voor een literatuuroverzicht vanuit verschillende theoretische invalshoeken naar de proefschriften van Haeseryn (1990), De Sutter (2005), Arfs (2007), Coussé et al. (2008), Coupé (2015), Dros-Hendriks (2018) en Bloem (2021). Coussé et al. (2008) biedt een toegankelijke samenvatting van het onderzoek tot 2008.
Literatuur
    Interessante links
    ANS
    Taaladvies
    Dagenta
    Taalportaal
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Evie Coussé juli 2022
    2.1 januari 2019 Automatische conversie van ANS 2.0
    2.0 W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn 1997 18.8.7.3,/data/archief/ans2/e-ans/18/08/07/03/body.html;18.8.7.4,/data/archief/ans2/e-ans/18/08/07/04/body.html;
    Interessante links