Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • DBNL
  • Taaladvies.net
  • Wikipedia
  • Google
18.1 Kern, complementen en bepalingen
De werkwoordelijke constituent bestaat uit een werkwoordelijke kern en niet-werkwoordelijke complementen of bepalingen. Hieronder bespreken we kort de eigenschappen van de drie bouwstenen van de werkwoordelijke constituent.
De rest van dit hoofdstuk richt zich op de kern van de werkwoordelijke constituent, en in het bijzonder op een kern die uit meer dan één werkwoord bestaat, namelijk een werkwoordgroep.
Verder lezen
Kern: een werkwoord of werkwoordgroep
De kern van een werkwoordelijke constituent bestaat uit minstens één werkwoord. Zinnen (1a-1c) illustreren gevallen waarbij de kern van een werkwoordelijke constituent precies één werkwoord bevat.
1Kern met één werkwoord
aDe kinderen slapen.
CGN fn001025
bDe politie arresteerde in totaal vijfhonderdzesenzeventig betogers.
OpenSonar
cHet regent maar drie dagen op een jaar in Cairo.
OpenSonar
De kern kan echter ook complex zijn en uit meer werkwoorden bestaan, zoals in (2a-2c). De werkwoorden in een dergelijke complexe kern vormen een werkwoordgroep.
2Kern met meer dan één werkwoord (werkwoordgroep)
aDe politie in Sint Petersburg heeft bij voetbalrellen tweehonderd supporters gearresteerd.
Lassy WR-P-P-H-0000000075
bOnder alle omstandigheden moet de vlag blijven wapperen.
Lassy WR-P-E-I-0000039352
cDe kosten voor briefwisseling en verplaatsing zouden met een forfait kunnen worden vergoed.
Lassy dpc-riz-000460-nl-sen
Hoeveel werkwoorden in de kern?
Tabel 1. Aantal werkwoorden in de kern van de werkwoordelijke constituent
Verdieping
Hoeveel werkwoorden in de kern?
Onderstaande tabel toont hoe vaak de kern uit één of meer werkwoorden bestaat in een corpus met gesproken en geschreven standaardtaal van ongeveer twee miljoen woorden groot.
De cijfers zijn overgenomen uit Tabel 5 in Coussé & Bouma (2022). Ze geven een overzicht van de kern in zinnen met een vervoegd werkwoord.
Tabel 1. Aantal werkwoorden in de kern van de werkwoordelijke constituent
Aantal werkwoorden Frequentie Percent
Een 139 816 70%
Twee 53 941 27%
Drie 6 082 3%
Vier 218 <1%
Totaal 200 061 100%
De tabel laat zien dat de kern meestal maar één werkwoord bevat in geschreven en gesproken taalgebruik. Bij een kern die uit meer werkwoorden bestaat, zijn tweeledige werkwoordgroepen het meest gewoon. Ook drieledige werkwoordgroepen komen met enige frequentie voor. Nog langere werkwoordgroepen zijn in principe wel mogelijk maar komen zelden voor in authentiek taalgebruik. De voorbeelden in (i) bevatten vijfledige werkwoordgroepen:
In de taalkundige literatuur zijn wel geconstrueerde voorbeelden te vinden met langere werkwoordgroepen, zie bijvoorbeeld:
i(Men zegt dat) de directeur de chauffeur kan hebben willen laten blijven staan wachten.
ANS2 
iiJan zou Piet wel eens hebben willen zien durven blijven staan kijken.
Vandeweghe (2014: 30)
iaZe moeten niet denken dat ze hier elke keer voor niks koffie kunnen komen gaan zitten drinken.
CHN
bZonder mijn koopsompolissen zou ik altijd hebben moeten blijven werken om in dit huis te kunnen wonen.
CHN
De kern kan ook in beperkte mate niet-werkwoordelijk materiaal bevatten. We bespreken de mogelijkheid om de reeks van werkwoorden in de kern van de werkwoordelijke constituent te onderbreken met niet-werkwoordelijk materiaal in paragraaf 18.9.
Complementen
Complementen zijn niet-werkwoordelijke elementen die een hechte relatie hebben met het hoofdwerkwoord van de zin. Ze maken deel uit van de valentie van het werkwoord. Op basis van hun valentie kunnen werkwoorden in diverse subcategorieën opgedeeld worden. Een voorbeeld van zo’n opdeling is die in overgankelijke werkwoorden, die een complement (meer bepaald een lijdend voorwerp) hebben, en onovergankelijke werkwoorden, die dat niet hebben. 2.2.3 Complementen zijn essentiële aanvullingen bij het werkwoord en kunnen bijgevolg niet zomaar weggelaten worden. Zo kan het onderstreepte complement in (3) niet weggelaten worden.
1De politie onderzoekt de zaak.
CGN fn005537
Complementen kunnen de vorm van een (bij)zin hebben, zoals in (4), of van een constituent, zoals in (5) tot (8). We volstaan hier met enkele voorbeelden van complementen en verwijzen naar hoofdstuk 20 voor een meer diepgaande bespreking van hun (zinsdeels)functies.
2Bijzin
aGisteren gaf Khan toe dat hij nucleaire kennis heeft doorgespeeld aan Noord-Korea, Libië en Iran.
Lassy WS-U-E-A-0000000035
bInformeer de badmeester wat er kan gebeuren en wat hij/zij dan kan doen.
WR-P-P-C-0000000049
cDe eredivisieclubs willen de fotografen verbieden om nog langer foto’s te maken van het publiek.
Lassy WS-U-E-A-0000000215
3Nominale constituent
aAfgelopen donderdag en vrijdag veranderden demonstranten Gotenburg in een slagveld.
CGN fn003551
bDe KLM schrapt vijfhonderd banen.
CGN fn006275
cDe zwaarste weegt honderdzevenendertig kilo.
CGN fn000841
d‘t Is een lief kind met heel veel kwaliteiten.
CGN fv701252
4Adpositieconstituent
aDe ruimte ruikt naar frieten, mayonaise en aangebrande uien.
CGN fv800544
bBij het ontwikkelen van websites en dergelijke wordt meestal niet aan toegankelijkheid voor blinden gedacht.
Lassy dpc-cam-001284-nl-sen
cOké, laten we maar naar huis gaan.
CGN fn000751
dKom terug. Die kinderen raken helemaal in de war.
CGN fn007979
5Adjectivische constituent
aHatoesoe was klein en tenger.
CGN fn001061
bDat zou heerlijk zijn, maar ik verwacht het niet.
WS-U-E-A-0000000037
cOp weg naar Saint-Ghislain werd de lucht donkerder en donkerder.
CGN fv901034
6Bijwoordelijke constituent
Blijven we allemaal thuis?
Lassy dpc-kok-001321-nl-sen
Bepalingen
Bepalingen zijn niet-werkwoordelijke elementen die geen hechte relatie vertonen met het zelfstandige werkwoord van de zin. Ze maken geen deel uit van de valentie van het werkwoord. Ze zijn optioneel en kunnen daarom gemakkelijk weggelaten worden, zoals de dikgedrukte bepaling in (9).
7De politie arresteerde in totaal vijfhonderdzesenzeventig betogers.
CGN fn003551
Bepalingen kunnen naar de vorm een zin zijn, zoals in (10), of een constituent, zoals in (11) tot (14). Ook hier geven we louter enkele voorbeelden van bepalingen en verwijzen we naar hoofdstuk 20 voor een nadere bespreking van hun (zinsdeels)functies.
8Bijzin
aAls je thuis blijft zitten dan word je toch suf.
CGN fn000400
bHet kabinet heeft dit besloten omdat de rechters overbelast raken.
Lassy WS-U-E-A-0000000036
cDe Morgan merkte op dat hij, voor zover hij het kon beoordelen, hij niet meer moeite had met die concepten dan anderen.
Lassy WR-P-E-I-0000041235
9Nominale constituent
aZo liep er in Laken enkele maanden een leeuwenwelp rond, die Leopold van een van zijn reizen had meegebracht.
Lassy WR-P-P-I-0000000198
bHij ging maandag wandelen in de bossen bij Malmédy, maar kwam niet meer thuis.
Lassy WS-U-E-A-0000000022
10Adpositieconstituent
aNa de lunch wil ik niet gestoord worden van één tot drie.
CGN fv800005
bIn de haven van Rotterdam zijn nucleaire detectiepoorten geïnstalleerd, bedoeld om illegale radioactieve ladingen op te sporen.
Lassy WS-U-E-A-0000000039
cZo moet de investering gebeuren door middel van een nieuwe inbreng van geld in de onderneming.
Lassy dpc-vla-001161-nl-sen
11Adjectivische constituent
aNou, ik vond dat je heerlijk gekookt had.
CGN fn000693
bDat is mooi aangetoond in vele proeven bij ratten die gebaseerd waren op het paradigma van geconditioneerde schrik.
Lassy dpc-med-000676-nl-sen
12Bijwoordelijke constituent
Wat gaat er gebeuren vandaag?
Lassy dpc-kok-001321-nl-sen
Literatuur
    Interessante links
    ANS
    Taaladvies
    Dagenta
    Taalportaal
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Evie Coussé juli 2022
    2.1 januari 2019 Automatische conversie van ANS 2.0
    2.0 W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn 1997 hoofdstuk 18,/data/archief/ans2/e-ans/18/body.html;
    Interessante links