18.1 Kern, complementen en bepalingen
De werkwoordelijke constituent bestaat uit een werkwoordelijke
kern en niet-werkwoordelijke
complementen of
bepalingen. Hieronder bespreken
we kort de eigenschappen van de drie bouwstenen van de
werkwoordelijke constituent.
De rest van dit hoofdstuk richt zich op de kern van de
werkwoordelijke constituent, en in het bijzonder op een kern
die uit meer dan één werkwoord bestaat, namelijk een werkwoordgroep.
Verder lezen
Kern: een werkwoord of werkwoordgroep
De kern van een werkwoordelijke constituent
bestaat uit minstens één werkwoord. Zinnen (1a-1c)
illustreren gevallen waarbij de kern van een werkwoordelijke
constituent precies één werkwoord bevat.
De kern kan echter ook complex zijn en uit
meer werkwoorden bestaan, zoals in (2a-2c). De werkwoorden
in een dergelijke complexe kern vormen een
werkwoordgroep.
Hoeveel werkwoorden in de kern?
Tabel 1. Aantal werkwoorden in de kern van de
werkwoordelijke constituent
Verdieping
Hoeveel werkwoorden in de kern?
Onderstaande tabel toont hoe vaak de kern uit één
of meer werkwoorden bestaat in een corpus met
gesproken en geschreven standaardtaal van ongeveer
twee miljoen woorden groot.
De cijfers
zijn overgenomen uit Tabel 5 in Coussé & Bouma
(2022). Ze geven een overzicht van de kern in
zinnen met een vervoegd werkwoord.
Tabel 1. Aantal werkwoorden in de kern van de
werkwoordelijke constituent
| Aantal werkwoorden | Frequentie | Percent |
| Een | 139 816 | 70% |
| Twee | 53 941 | 27% |
| Drie | 6 082 | 3% |
| Vier | 218 | <1% |
| Totaal | 200 061 | 100% |
De tabel laat zien dat de kern meestal maar één
werkwoord bevat in geschreven en gesproken
taalgebruik. Bij een kern die uit meer werkwoorden
bestaat, zijn tweeledige werkwoordgroepen het
meest gewoon. Ook drieledige werkwoordgroepen
komen met enige frequentie voor. Nog langere
werkwoordgroepen zijn in principe wel mogelijk
maar komen zelden voor in authentiek taalgebruik.
De voorbeelden in (i) bevatten vijfledige
werkwoordgroepen:
In de taalkundige literatuur zijn wel
geconstrueerde voorbeelden te vinden met langere
werkwoordgroepen, zie bijvoorbeeld:
i(Men zegt dat) de
directeur de chauffeur kan hebben willen
laten blijven staan
wachten.
ANS2
iiJan
zou Piet wel eens
hebben willen zien durven blijven staan
kijken.
Vandeweghe
(2014: 30)
De kern kan ook in beperkte mate niet-werkwoordelijk materiaal
bevatten. We bespreken de mogelijkheid om de reeks van
werkwoorden in de kern van de werkwoordelijke constituent te
onderbreken met niet-werkwoordelijk materiaal in paragraaf
18.9.
Complementen
Complementen zijn niet-werkwoordelijke
elementen die een hechte relatie hebben met het
hoofdwerkwoord van de zin. Ze
maken deel uit van de valentie van het
werkwoord. Op basis van hun valentie kunnen werkwoorden in
diverse subcategorieën opgedeeld worden. Een voorbeeld van
zo’n opdeling is die in overgankelijke werkwoorden, die een complement (meer
bepaald een lijdend voorwerp) hebben, en
onovergankelijke werkwoorden,
die dat niet hebben. 2.2.3 Complementen zijn
essentiële aanvullingen bij het werkwoord en kunnen
bijgevolg niet zomaar weggelaten worden. Zo kan het
onderstreepte complement in (3) niet weggelaten worden.
1De
politie onderzoekt
de
zaak.
CGN
fn005537
Complementen kunnen de vorm van een (bij)zin hebben, zoals in
(4), of van een constituent, zoals in (5) tot (8). We
volstaan hier met enkele voorbeelden van complementen en
verwijzen naar hoofdstuk 20 voor een meer diepgaande
bespreking van hun (zinsdeels)functies.
6Bijwoordelijke constituent
Blijven we
allemaal
thuis?
Lassy
dpc-kok-001321-nl-sen
Bepalingen
Bepalingen zijn niet-werkwoordelijke
elementen die geen hechte relatie vertonen met het
zelfstandige werkwoord van de zin. Ze maken geen deel uit
van de valentie van het werkwoord. Ze zijn optioneel en
kunnen daarom gemakkelijk weggelaten worden, zoals de
dikgedrukte bepaling in (9).
7De politie
arresteerde
in totaal vijfhonderdzesenzeventig
betogers.
CGN
fn003551
Bepalingen kunnen naar de vorm een zin zijn, zoals in (10), of
een constituent, zoals in (11) tot (14). Ook hier geven we
louter enkele voorbeelden van bepalingen en verwijzen we
naar hoofdstuk 20 voor een nadere bespreking
van hun (zinsdeels)functies.
12Bijwoordelijke constituent
Wat
gaat er
gebeuren
vandaag?
Lassy
dpc-kok-001321-nl-sen
Literatuur
Interessante links
ANS
Taaladvies
Dagenta
Taalportaal
Versiegeschiedenis
| versie | redacteur(en) | datum | opmerkingen |
| 3.0 | Evie Coussé | juli 2022 | |
| 2.1 | januari 2019 | Automatische conversie van ANS 2.0 | |
| 2.0 | W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn | 1997 | hoofdstuk 18,/data/archief/ans2/e-ans/18/body.html; |
