Het groepsvormende werkwoord komen maakt deel uit van drie subjectgeoriënteerde werkwoordconstructies met aspectuele betekenis: komen met korte infinitief (1a), komen met lange infinitief (1b) en komen met voltooid deelwoord (1c).

Komen met korte infinitief is de meest frequente constructie en wordt met uiteenlopende infinitieven gecombineerd (2a-2b).

De werkwoordconstructie wordt gebruikt met twee soorten ruimtelijke betekenis. De constructie kan om te beginnen uitdrukken dat het onderwerp zich verplaatst om vervolgens de werking in de infinitief uit te voeren (1ab). Daarnaast kan de constructie ook de manier van verplaatsing weergeven (1b). Deze betekenis komt typisch voor wanneer de infinitief een bewegingswerkwoord is. De ruimtelijke betekenis van komen met korte infinitief gaat gepaard met ingressief aspect. Zo luidt in (1a-1b) de verplaatsing van het onderwerp het begin van een nieuwe situatie in. In tegenstelling tot blijven of gaan met infinitief heeft komenmet korte infinitief geen puur aspectueel gebruik.

Komen met lange infinitief heeft een geheel ander gebruiksprofiel dan komen met korte infinitief. De constructie is collocationeel beperkt tot vooral houdingswerkwoorden en drukt mutatief aspect uit. De constructie geeft meer bepaald aan dat het onderwerp van de zin op een bepaalde locatie of in een bepaalde toestand terechtkomt. Het onderwerp oefent hierbij geen invloed uit op de verandering van locatie of toestand (3a-3b).

Komen met voltooid deelwoord ten slotte is een relatief zeldzame constructie die collocationeel beperkt is tot vooral bewegingswerkwoorden (4a-4b).

De constructie geeft de manier aan waarop het onderwerp zich verplaatst. Op die manier overlapt de constructie in betekenis en gebruik met komen met een korte infinitief indien de infinitief een bewegingswerkwoord is.

In wat volgt bespreken we de betekenis van de drie constructies in meer detail. Daarnaast vergelijken we ook hun combinatiemogelijkheden met werkwoorden en gaan we in op hun groepsvorming.

Tabel 1 geeft een overzicht van de werkwoorden die voorkomen in komen met korte infinitief, komen met lange infinitief en komen met een voltooid deelwoord.

De cijfers gelden voor tweeledige werkwoordgroepen in de dataset van Coussé & Bouma (2022). De lemma’s maken abstractie van samengestelde werkwoorden (aanrijden, vastzitten) of werkwoordelijke uitdrukkingen (onder druk staan, onder vuur liggen). De tokenfrequentie geeft het totale aantal werkwoordconstructies weer. De typefrequentie staat voor het aantal verschillende infinitieven in die werkwoordconstructies. Zie ook Johansson (2006: 152, 156) voor overeenkomstige corpusdata.

Komen met korte infinitief wordt gecombineerd met een verscheidenheid aan werkwoorden. We treffen zowel onovergankelijke als overgankelijke werkwoorden aan met uiteenlopende betekenissen. Komen met lange infinitief daarentegen heeft een duidelijke voorkeur voor de intransitieve houdingswerkwoorden staan, liggen en in mindere mate zitten. Komen met voltooid deelwoord heeft dan weer een collocationele voorkeur voor intransitieve bewegingswerkwoorden.

Komen met korte infinitief wordt gebruikt met twee soorten ruimtelijke betekenis. De constructie kan om te beginnen uitdrukken dat het onderwerp zich verplaatst om de handeling in de infinitief uit te voeren. We hebben met andere woorden te maken met een verplaatsing die dan gevolgd wordt door een handeling of toestand.

Ook gaan met korte infinitief drukt een dergelijke ruimtelijke betekenis uit. De SoD (2015: 1022) suggereert dat komen met korte infinitief typisch een verplaatsing naar het deiktische centrum (d.w.z. het ‘hier en nu’ van de spreker en toehoorder) impliceert terwijl gaan met korte infinitief een verplaatsing van het deiktische centrum weg inhoudt.

Deze verplaatsingsbetekenis brengt een ingressief aspect met zich mee. De verplaatsing van het onderwerp luidt immers het begin van een nieuwe situatie in (Johansson 2006: 156). In tegenstelling tot blijven en gaan met korte infinitief komt komen met korte infinitief niet met een puur aspectuele betekenis voor en is de ruimtelijke betekenis dus steeds aanwezig .

Daarnaast kan de constructie ook aangeven dat het onderwerp zich verplaatst op een bepaalde manier. De infinitief is in dat geval typisch een bewegingswerkwoord (6a-6b) maar ook andere werkwoorden die uitdrukken wat het onderwerp doet tijdens de verplaatsing zijn mogelijk (6c).

De betekenisbijdrage van de infinitief is relatief klein waardoor die zonder al te veel betekenisverschil weggelaten kan worden. Vergelijk met perceptiewerkwoorden die met een houdingswerkwoord gecombineerd worden (18.5.4.1) en hebben met een houdingswerkwoord (18.5.6.2)

Wanneer komen gecombineerd wordt met een bewegingswerkwoord (of een werkwoord dat aangeeft wat het onderwerp doet tijdens zijn verplaatsing) en een richtingsbepaling kan het zowel met een korte infinitief als een voltooid deelwoord voorkomen. Zinnen (7a-7b) illustreren de alternantie tussen beide constructies met hetzelfde bewegingswerkwoord rennen en het bijwoord aan.

Beide constructies worden gebruikt in drie soorten context. Om te beginnen komen ze voor met bewegingswerkwoorden in combinatie met een bijwoord van richting, zoals in (8a-8c).

In (7a-7b) kan het bijwoord van richting als het niet-werkwoordelijke deel van een scheidbaar samengesteld werkwoord geanalyseerd worden of als achterzetsel bij de plaatsbepaling die er vlak vooraf gaat. We verwijzen naar 9.2.3 voor argumenten voor beide analyses.

Daarnaast worden beide constructies ook gebruikt met bewegingswerkwoorden met een noodzakelijke richtingsbepaling (9a-9c).

Ten slotte komen de constructies voor bij bewegingswerkwoorden in combinatie met het bijwoord aan. Opvallend is dat aan niet alleen kan voorkomen met het bewegingswerkwoord buiten de constructie.

Het is vooralsnog niet helemaal duidelijk hoe taalgebruikers kiezen tussen de constructie met voltooid deelwoord of infinitief. Sommige onderzoekers suggereren dat de keuze voor één van beide constructies gepaard gaat met een subtiel betekenisverschil. Beide constructies geven de manier aan waarop het onderwerp zich naar een bepaald doel beweegt. Het voltooid deelwoord zou hierbij de nadruk leggen op het afronden van de beweging terwijl de infinitief meer het idee van onderweg zijn activeert.

Deze hypothese wordt verdedigd door Ebeling (2006), Honselaar (2010) en Beliën (2016) maar zie Pheiff & Schäfer (te verschijnen) voor een kritische noot.

Daarnaast lijkt de voorkeur voor een deelwoord of een infinitief niet dezelfde te zijn in de verschillende delen van het taalgebied. In de zuidelijke helft van het taalgebied (met name in België, maar in mindere mate ook in het zuiden van Nederland) wordt eerder een deelwoord gebruikt. In de noordelijke helft (met name in het westen) is er eerder een voorkeur voor een infinitief.

Pheiff & Schäfer (te verschijnen) argumenteren dat die regionale voorkeuren enkel gelden in de dialecten en niet in variëteiten dichter bij de standaardtaal.

Komen met lange infinitief drukt inchoatief aspect uit. De constructie geeft meer bepaald aan dat het onderwerp van de zin op een nieuwe locatie of in een nieuwe toestand terechtkomt. Het onderwerp oefent hierbij geen invloed uit op de verandering van locatie of toestand.

Dit feit maakt dat komen met lange infinitief niet in de imperatief kan komen te staan.

In (11a-11c) komt het onderwerp terecht op een concrete locatie (onderstreept). Het houdingswerkwoord in de infinitief specifieert hoe het onderwerp zich in de ruimte manifesteert.

In (12a-12c) verwijst de locatie (onderstreept) niet naar een concrete plaats maar is deel van een vaste uitdrukking zoals onder water staan, op straat staan, voor de klas staan die een bepaalde terugkerende toestand in de ruimte beschrijft. De betekenisbijdrage van het houdingswerkwoord is verbleekt.

In (13a-13d) maken de houdingswerkwoorden staan en liggen deel uit van vaste uitdrukkingen die een bepaalde toestand beschrijven. De constructie drukt uit hoe het onderwerp in die terechtkomt.

De constructie komt soms ook voor met infinitieven als overlijden en vallen die geen toestand maar een (eind)puntgebeuren beschrijven. De inchoatieve betekenis van de constructie is bij dergelijke infinitieven redundant. Het heeft met andere woorden een omschrijvende functie. Dat geeft zinnen als (14a) en (14b) een ietwat omslachtig karakter, een eigenschap typisch voor voorzichtig of formeel taalgebruik.

Komen is verplicht groepsvormend in combinatie met zowel een korte infinitief, een lange infinitief als een voltooid deelwoord. In de werkwoordelijke eindgroep staan de korte infinitief en de lange infinitief steeds achter het groepsvormende komen (15a-15b).

Het voltooid deelwoord kan dan weer achter of vóór het groepsvormende komen terechtkomen (16a-16b).

In de voltooide werkwoordstijden (17a-17b) verschijnt het groepsvormende komen als vervangende infinitief (in het vet gemarkeerd) wanneer het een korte of een lange infinitief selecteert.

Komen met voltooid deelwoord komt niet voor in de voltooide werkwoordstijden.

Hoekstra 1997, Cornips 2002, Johansson 2006, 2008, Ebeling 2006, Honselaar 2010, Beliën 2016, Schäfer 2020, Pheiff & Schäfer 2022