Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • DBNL
  • Taaladvies.net
  • Wikipedia
  • Google
18.5.3.4 Zijn met korte infinitief
Zijn met korte infinitief wordt in de gesproken taal van Nederland gebruikt met een absentieve betekenis.
De constructie is mogelijk regionaal beperkt tot het westen van Nederland. Dialectonderzoek van De Schutter (1974) toont aan dat de vormvariant ik ben wezen vissen slechts endogeen aanwezig is in de dialecten van de zuidelijke helft van Noord-Holland, Zuid-Holland, het westen van Gelderland en het oosten van Noord-Brabant. Ten zuiden van de grote rivieren bestaat ook de verwante dialectvorm ik ben weest(en) vissen die niet tot de standaardtaal wordt gerekend.
De absentieve constructie geeft aan dat het onderwerp van de zin een tijdlang afwezig is om de handeling in de infinitief ergens anders uit te voeren. Het gaat om een subjectgeoriënteerde constructie waarbij het onderwerp van de zin correspondeert met het geïmpliceerd onderwerp van de infinitief. Zinnen (1a-1c) illustreren de constructie in authentiek gesproken taalgebruik.
1a- Moest je werken of was je trainen? - Ja, ik was trainen bij Tony Rombli. in NN
CGN fn008102
bJa, ik ben er wel 'ns wezen kanoën daar. in NN
CGN fn008015
cWe waren even wat wezen drinken in de Oude Haven. in NN
CGN fn00806
De absentieve constructie heeft een relatief vaste vorm. Om te beginnen is er de vormvariant ik ben vissen met zijn in de onvoltooid tegenwoordige of verleden tijd. Deze variant komt hoofdzakelijk in de hoofdzin voor, zoals in (1a.). Daarnaast is er de vormvariant ik ben wezen vissen met zijn in de voltooid tegenwoordige of verleden tijd. Zijn verschijnt hier met de vervangende infinitief wezen als het gevolg van het IPP-effect, zoals in (1b-1c). In wat volgt gaan we dieper in op de absentieve betekenis van de constructie en indicatoren voor groepsvorming.
Verder lezen
Betekenis
Zijn met korte infinitief drukt uit dat het onderwerp van de zin gedurende een zekere tijd afwezig is om de handeling in de infinitief uit te voeren. Het is die notie van afwezigheid die doorklinkt in de naam absentieve constructie. De constructie heeft een complexe ruimtelijke aspectuele betekenis. Ze belicht dat het onderwerp zich eerst verplaatst van een bepaalde uitgangspositie naar een andere plaats, daar dan een tijdlang de handeling in de infinitief uitvoert, om zich ten slotte terug te begeven naar de uitgangspositie. Het feit dat de handeling enige tijd voortduurt zorgt ervoor dat de constructie een vorm van progressief aspect uitdrukt.
De absentieve betekenis brengt met zich mee dat de infinitief een activiteit beschrijft die zich op een andere plaats afspeelt. Klassieke voorbeelden van de absentieve constructie uit de literatuur zijn ik ben vissen, fietsen, voetballen, wandelen die een buitenhuisactiviteit beschrijven. Zinnen (2a-2b) illustreren twee hedendaagse activiteiten van hetzelfde type die zich niet afspelen in de gewone thuis- of werkomgeving.
2aA: Ik heb toen wat vroeger gebeld maar toen was je d'r geloof ik niet. B: Ja, dan ben ik sporten.
CGN fn008010
bA:Moest je werken of was je trainen? B: Ja, ik was trainen bij Tony Rombli.
CGN fn008102
Daarnaast kan de andere locatie ook expliciet uitgedrukt zijn in de context. Zinnen (3a-3b) illustreren hoe een plaatsbepaling (onderstreept) expliciet maakt dat de werking in de infinitief zich op een andere plaats afspeelt.
3aDie is nu een vakantie houden in Vietnam.
CGN fn000802
bWe waren even wat wezen drinken in de Oude Haven.
CGN fn008063
De voorbeeldzinnen illustreren ook dat de infinitief een bezigheid beschrijft die op één of andere gewoonlijk is voor het onderwerp. Zo drukt (2a) uit dat het onderwerp het telefoontje niet kon beantwoorden omdat ze op dat moment gewoonlijk weg is om te sporten.
Groepsvorming
De absentieve constructie heeft een relatief vaste vorm. De vormvariant ik ben vissen komt hoofdzakelijk in de hoofdzin voor, waardoor het moeilijk is om groepsvorming vast te stellen. Onderstaande corpusvoorbeelden (4a-4c) in de bijzin laten zien dat de vormvariant wel degelijk een werkwoordelijke eindgroep vormt.
4a[Ik] zeg wel dat ik |lunchen ben|.
bEnkel ’s nachts is ze alleen als ik |werken ben|.
cZeg maar tegen Piraat Frank dat ik |ben vissen|.
De vormvariant ik ben wezen vissen komt sporadisch wel in de bijzin voor, zoals geïllustreerd in (5a). In dit voorbeeld hebben we te maken met een werkwoordelijke eindgroep. Ook in hoofdzinnen vormen de vervangende infinitief wezen en de korte infinitief een werkwoordelijke eindgroep, zoals in (5b-5c).
5aWant als ik 's avonds |ben wezen douchen| en ik ga in bed liggen en ik sta 's ochtends op dan is er niks meer aan te doen.
CGN fn000480
bEn zijn jullie wel 'ns |wezen kijken| naar een uitvoering?
CGN fn008018
cMaar we zijn niet meer in de stad wat |wezen drinken| want ik wilde ook nog graag effe iets lezen en zij moest ook nog een opdracht afmaken en ik vond 't ook wel weer mooi.
CGN fn008017
Zinnen (5b-5c) tonen ook hoe zijn in de voltooide tijd verschijnt als de vervangende infinitief wezen (gemarkeerd in het vet) als het gevolg van het IPP-effect. Alles samengenomen, beschouwen we zijn met korte infinitief als verplicht groepsvormend in de zeldzame gevallen waar er reden tot groepsvorming is.
Literatuur
Weijnen 1937, Verdenius 1946, Van Haeringen 1954, De Schutter 1974, Sassen 1977-1978, Lamiroy 1984, Leys 1985, De Groot 1995, 2000, Verhagen 2005: 207, Haslinger 2007, Broekhuis 2013
Literatuur
    Interessante links
    ANS
    Taaladvies
    Dagenta
    Taalportaal
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Evie Coussé juli 2022
    2.1 januari 2019 Automatische conversie van ANS 2.0
    2.0 W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn 1997 18.5.4.15,/data/archief/ans2/e-ans/18/05/04/15/body.html;
    Interessante links