Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • DBNL
  • Taaladvies.net
  • Wikipedia
  • Google
18 De werkwoordelijke constituent NIEUW
De werkwoordelijke constituent (ook wel verbale constituent genoemd) bestaat uit alle zinsdelen in een zin, behalve het onderwerp en eventuele zinsbepalingen zoals gelukkig of hopelijk. In (1)-(4) is de werkwoordelijke constituent schuingedrukt; in (1), bijvoorbeeld, bestaat die uit vinden genoeg vrijwilligers:
1Hopelijk vinden we genoeg vrijwilligers.kern + complement
CHN
2De neuroloog gaf hem een rijverbod.kern + complement + complement
CHN
3Ik hoorde in de verte muziek.kern + bepaling + complement
CHN
4De kinderen slapen op luchtbedden.kern + bepaling
CHN
Net als andere typen constituenten bestaat de werkwoordelijke constituent ten minste uit een kern, vetgedrukt in (1)-(4), en daarnaast eventueel een of meer complementen en bepalingen (zie 18.1). Complementen, onderstreept in (1)-(3), zijn meestal niet weg te laten. Bepalingen zijn dat vaak wel, ze voegen extra informatie toe. Alleen (3) en (4) bevatten een bepaling: in de verte en op luchtbedden.
De kern van een werkwoordelijke constituent bestaat uit ten minste één werkwoord: het hoofdwerkwoord. Dat is een zelfstandig werkwoord, zoals in (1)-(4), of een koppelwerkwoord, zoals in (5). Zelfstandige werkwoorden en koppelwerkwoorden kunnen dus het enige werkwoord in de zin zijn.
5Gelukkig zijn we een financieel gezond bedrijf.kern + complement
CHN
De kern kan ook uit twee werkwoorden bestaan, zoals moeten vinden in (6), hebben gegeven in (7) en krijgen te horen in (8). In dat geval bestaat de kern uit een hoofdwerkwoord, vetgedrukt in (6)-(8), én een groepsvormend werkwoord, alleen cursief:
6We moeten wel genoeg vrijwilligers vinden.
CHN
7Ze hebben hem een rijverbod gegeven.
CHN
8Ze krijgen prachtige muziek te horen.
CHN
Een groepsvormend werkwoord kan niet het enige werkwoord in de zin zijn: het heeft een ander werkwoord nodig als zijn (werkwoordelijke) aanvulling. Die aanvulling heeft de vorm van een voltooid deelwoord, zoals gegeven in (7), of een infinitief, zoals vinden in (6) en te horen in (8). Aan die aanvulling voegt het groepsvormend werkwoord dan (grammaticale) betekenis toe, zoals het idee van een 'verplichting' in het geval van moeten vinden in (6).
Een groepsvormend werkwoord met zijn aanvulling kan als geheel ook weer aanvulling zijn bij een ander groepsvormend werkwoord. Zo kan de kern van de werkwoordelijke constituent steeds complexer worden. In (9), bijvoorbeeld, vormt moeten vinden de aanvulling bij het groepsvormende werkwoord zullen, dat de verplichting van het vinden in de toekomst plaatst.
9We zullen vrijwilligers moeten vinden.
CHN
10Hij zou een medewerkster een spreekverbod hebben gegeven.
CHN
11De toeschouwers gaan drie soorten muziek te horen krijgen.
CHN
Een kern die uit twee of meer werkwoorden bestaat, noemen we een werkwoordgroep. Daarover gaat dit hoofdstuk vooral: over combinaties van tenminste één groepsvormend werkwoord en een hoofdwerkwoord.
Een kenmerkende eigenschap van werkwoordgroepen is dat ze een werkwoordelijke eindgroep kunnen vormen: ze staan dan samen achteraan in de (bij)zin. Een werkwoordelijke eindgroep is in principe ondoordringbaar, dat wil zeggen, de werkwoorden vormen een aaneengesloten geheel.
12Het gevolg is dat we nog heel veel vrijwilligers moeten vinden.
CHN
13Op Instagram vertel je in een filmpje dat je kinderen jou een schreeuwverbod hebben gegeven.
CHN
14Ik heb dus echt geen idee wat we straks te horen gaan krijgen.
CHN
In de werkwoordelijke eindgroep kunnen zich, onder bepaalde omstandigheden, twee bijzondere grammaticale verschijnselen voordoen. In (15a) zien we een voorbeeld van de vervangende infinitief, ofwel het IPP-effect (infinivus-pro-participio). Een groepsvormend werkwoord krijgt dan de vorm van een infinitief, moeten in (15a), terwijl we na het hulpwerkwoord van tijd hebben normaal gesproken een voltooid deelwoord verwachten, dus gemoeten (vergelijk hebben gegeven in 7 hierboven).
15aDe school heeft zelf een oplossing moeten vinden.vervangende infinitief
CHN
bDe school heeft zelf een oplossing gemoeten vinden.uitgesloten
In (16b) zien we een voorbeeld van te-wegval. Het groepsvormende werkwoord zitten vereist een lange infinitief als werkwoordelijke aanvulling, namelijk een infinitief voorafgegaan door te. Dat zien we in (16a): de werkwoordgroep bestaat daar uit zat te kijken. Als zitten zelf de vorm van een infinitief heeft én direct gevolgd wordt door zijn aanvulling, zoals in (16b), wordt te vaak weggelaten (we markeren dat met een laag streepje, _). (16b) is trouwens ook een voorbeeld van de vervangende infinitief.
16aIk zat daar met verbazing naar te kijken.
CHN
bIk heb daar met verbazing naar zitten_kijken.te-wegval
CGN
Verder lezen
We bieden in dit hoofdstuk een overzicht van alle groepsvormende werkwoorden van het Nederlands en hun eigenschappen. Het idee van een werkwoordconstructie staat daarbij centraal, namelijk de combinatie van een specifiek groepsvormend werkwoord en een open plek voor een aanvulling bij dat werkwoord.
We onderscheiden verschillende families van werkwoordconstructies, met andere woorden, werkwoordconstructies met gemeenschappelijke kenmerken. In de eerste plaats groeperen we de werkwoordconstructies op basis van de vorm van hun werkwoordelijke aanvulling, zie de voorbeelden in (17): een voltooid deelwoord (18.4), een korte of lange infinitief (18.5), of een voorzetselinfinitief (18.6). Daarbinnen delen we de werkwoordconstructies nog verder in, vooral op basis van hun betekenis, geïmpliceerde onderwerp en gevoeligheid voor het IPP-effect.
17Die kisten worden soms ook als meubilair gebruikt.voltooid deelwoord
CGN
18Eindelijk kan ik weer eens lekker lezen.korte infinitief
CGN
19Zo'n broek hoort ook gewoon wijd te zijn.lange infinitief
CGN
20Sorry, maar ik ben nu even aan het nadenken.voorzetselinfinitief
CGN
Aan het eind van het hoofdstuk komen nog drie aspecten van werkwoordgroepen aan de orde. Groepsvormende werkwoorden verschillen in hoe ze onderling met elkaar gecombineerd kunnen worden (zie hierover 18.7). Sommige kunnen bijvoorbeeld alleen maar een hoofdwerkwoord als aanvulling krijgen, maar wel zelf als aanvulling fungeren bij een ander groepsvormend werkwoord. Een voorbeeld is zitten, zoals in (16), met het hoofdwerkwoord (te) kijken als aanvulling, die in (16b) samen de aanvulling zijn bij het groepsvormende heb. Andere groepsvormende werkwoorden kunnen zelf nooit als aanvulling fungeren. Dat geldt bijvoorbeeld voor zou in (10): zou hebben gegeven.
Paragraaf 18.8 gaat over de volgorde van werkwoorden in de werkwoordelijke eindgroep. Soms zijn er verschillende volgordes mogelijk, vooral bij groepsvormende werkwoorden met een voltooid deelwoord als aanvulling:
21aIk ben blij dat we een duurzame oplossing hebben gevonden.
CHN
bIk denk dat we een goede oplossing gevonden hebben.
CHN
22a... actrice en zangeres Marlene Dietrich, die vandaag 100 jaar oud zou zijn geworden.
CHN
b... cartograaf Gerard Mercator, die dit jaar 500 jaar oud zou geworden zijn. vooral in BN Dit gebruik komt geregeld voor in standaardtalige contexten, vooral in België.
CHN
c... paralympiër Georges Vandamme, die deze dag 66 jaar oud geworden zou zijn.
CHN
Bovendien is het soms mogelijk om een werkwoordelijke eindgroep te doorbreken; de werkwoorden daarin vormen dan niet een aaneengesloten geheel (zie 18.9):
23aWe moeten ons niet bang laten maken.
CHN
bWe zullen ons niet laten bang maken.
CHN
Literatuur
    Interessante links
    ANS
    Taaladvies
    Dagenta
    Taalportaal
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Evie Coussé juli 2022
    2.1 januari 2019 Automatische conversie van ANS 2.0
    2.0 W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn 1997 18.1,/data/archief/ans2/e-ans/18/01/body.html
    Interessante links