De werkwoorden laten en doen in combinatie met een korte infinitief vormen doorgaans een causatiefconstructie, zoals geïllustreerd in (1a-1d).

Met een causatiefconstructie kan een spreker uitdrukken dat de handeling in de infinitief op één of andere manier veroorzaakt is door het onderwerp van de zin. De laten-causatief verschilt van de doen-causatief op het vlak van betekenis, werkwoordcombinaties, regionale spreiding en stijl. De laten-causatief komt het meest voor en heeft het breedste betekenisspektrum. Beide causatieve constructies hebben met elkaar gemeen dat het geïmpliceerde onderwerp van de infinitief correspondeert met het lijdend voorwerp van de zin. Ze zijn met andere woorden objectgeoriënteerd. In wat volgt zullen we dieper ingaan de eigenschappen van beide causatiefconstructies.

De werkwoorden laten en doen in combinatie met een korte infinitief vormen een causatieve constructie. Met een causatieve constructie kan een spreker uitdrukken dat de handeling in de infinitief op één of andere manier veroorzaakt wordt door toedoen van het onderwerp van de zin. Het onderwerp wordt dus voorgesteld als de oorzaak of veroorzaker van de handeling in de infinitief.

Let wel dat het oorzakelijk verband dat door de spreker wordt voorgesteld niet noodzakelijk hoeft te corresponderen met een feitelijke oorzaak-gevolg-relatie in de natuurwetenschappelijke zin van het woord.

Het lijdend voorwerp van de zin is diegene die de handeling in de infinitief uitvoert. Causatieve constructies met doen en laten verschillen op een subtiele manier van elkaar in hun betekenis, werkwoordcombinaties, regionale spreiding en stijl. We bespreken achtereenvolgens de eigenschappen van doen-causatieven en laten-causatieven.

Causatieve constructies met doen hebben een duidelijk afgegrensde betekenis. Ze drukken meer bepaald directe veroorzaking uit. Hierbij wordt de situatie in de infinitief als het onmiddellijke, onvermijdelijke en noodzakelijke gevolg voorgesteld van het handelen van het onderwerp. De causale relatie tussen het handelen van het onderwerp en de situatie in de infinitief is eenvoudig en direct. Dergelijke causale relaties spelen zich typisch af in de materiële wereld tussen onbezielde entiteiten, zoals geïllustreerd in (2a-2c).

Dit type van directe veroorzaking wordt ook wel materiële of fysische veroorzaking genoemd.

In voorbeelden (3a-3c) hebben we te maken met een ander type van direct veroorzaking. Hier lokt een onbezield onderwerp een directe en onmiddellijke mentale reactie uit bij de menselijke uitvoerder van de infinitief.

Dit type van directe veroorzaking wordt ook affectieve veroorzaking genoemd.

Hoewel doen-causatieven overwegend met een onbezield onderwerp voorkomen, is een menselijk onderwerp niet uitgesloten, zoals in (4a). Dergelijke manier van voorstellen laat het onderwerp autoritair en dwingend overkomen.

Corpusonderzoek toont aan dat doen-causatieven in het algemeen minder frequent zijn dan laten-causatieven, vaker voorkomen in Belgisch-Nederlands, en meer gewoon zijn in formeel en geschreven taalgebruik.

Die factoren samen met het feit dat doen-causatieven vaak voorkomen in vaste uitdrukkingen wijzen er volgens Speelman & Geeraerts (2009: 29) op dat doen-causatieven gemarkeerd en archaïsch zijn in vergelijking met laten-causatieven.

Causatieve constructies met laten hebben een breder betekenisspectrum dan doen-causatieven. Overkoepelend kan hun betekenis beschreven worden als indirecte veroorzaking. Dat betekent dat de situatie in de infinitief op een indirecte manier tot stand komt door het toedoen van het onderwerp van de zin. Zinnen (5a-5c) illustreren dat de inbreng van het onderwerp niet meer is dan eenvoudigweg toelaten of niet verhinderen dat de handeling in de infinitief plaatsvindt.

Indirecte veroorzaking speelt zich typisch af in de interactie tussen mensen. Een menselijk onderwerp kan immers niet direct het handelen van de uitvoerder van de infinitief veroorzaken maar moet dat doen via één of andere vorm van communicatie. In (5c) schept de toestemming van het onderwerp de nodige ruimte voor de uitvoerder van de infinitief om weg te gaan. Die specifieke lezing wordt ook wel de permissieve betekenis van laten met korte infinitief genoemd. In (6a-6c) vormt een opdracht of bevel de aanzet voor het uitvoeren van de infinitief.

Doen en laten worden in causatieve constructies met verschillende soorten infinitieven gecombineerd. Zo heeft doen een grotere voorkeur voor intransitieve infinitieven dan laten. Daarnaast zijn heel wat infinitieven sterk geassocieerd met één van beide causatieve werkwoorden, zoals Tabel 1 aantoont.

De cijfers gelden voor tweeledige werkwoordgroepen in de dataset van Coussé & Bouma (2022). Bij laten zijn imperatiefzinnen weggelaten. Bij doen zijn zinnen met omschrijvend doen weggefilterd. De tokenfrequentie geeft het totale aantal werkwoordconstructies weer. De typefrequentie staat voor het aantal verschillende infinitieven in die werkwoordconstructies.

De meest frequente infinitieven bij causatieve constructies met laten zijn de patronen laten zien en laten weten, geïllustreerd in (7a-7b).

In de data van Coussé & Bouma (2022) komen de meeste observaties van laten zienin het Corpus Gesproken Nederlands (dat verrijkt is met informatie over de regionale herkomst van de sprekers) uit Nederland.

Ze maken deel uit van een klein groepje werkwoorden van perceptie (zien, horen, ruiken, voelen, proeven) en van cognitie (weten, merken, blijken) die zich in combinatie met laten lijken te gedragen als ditransitieve werkwoorden met een lijdend voorwerp én een meewerkend voorwerp. 20.4.2 Van de werkwoordcombinatie laten zien wordt vaak gezegd dat het overeenkomt met het ditransitieve werkwoord to show in het Engels.

In het Nederlands bestaat naast laten zien ook het equivalente ditransitieve werkwoord tonen, dat in het Belgisch-Nederlands erg gewoon is.

Maar ook laten weten kan geparafraseerd worden door middel van één enkel ditransitief werkwoord zoals meedelen. Bijzonder voor werkwoordcombinaties als laten zien of laten weten is dat de uitvoerder van de infinitief door aan geïntroduceerd kan worden, zoals in (8a-8b), net zoals het meewerkend voorwerp van een ditransitief werkwoord.

Daarnaast kan tegenwoordig ook een passief gevormd worden laten zien, zoals in hier wordt iets laten zien. Causatieve werkwoorden komen normaal gezien niet voor in het bereik van passieve hulpwerkwoorden. 18.7 In de combinatie laten zien wordt laten echter opgevat als deel van een ditransitief werkwoord waardoor het in de passief kan voorkomen. Zie Coppen (2007) voor een bespreking voor de afwijkende vorm van laten in het bereik van worden.

De frequente collocatie doen denken past bij de betekenis van indirecte veroorzaking van doen-causatieven waarbij een onbezield onderwerp een directe en onmiddellijke mentale reactie uitlokt, zoals in zin (3a). De andere collocaties van doen zijn dan weer deel van vaste uitdrukkingen, zoals hoop doet leven in (9a), de druppel die de emmer doet overlopen in (9b) en zoals de naam doet vermoeden in (9c).

Causatieve constructies met laten en in het bijzonder met doen komen opvallend vaak voor in vaste uitdrukkingen.

Het geïmpliceerd onderwerp van de infinitief bij laten en doen is het lijdend voorwerp van de zin. Die eigenschap delen causatieve constructies met werkwoordenconstructies met een perceptiewerkwoord en andere objectgeoriënteerde constructies. Wanneer het geïmpliceerd onderwerp een persoonlijk voornaamwoord is, verschijnt het als de niet-onderwerpsvorm, zoals in (10a-10b). 5.2.6

Bijzonder bij causatieve constructies is dat het geïmpliceerd onderwerp weggelaten kan worden bij overgankelijk infinitieven, zoals in (11a), of bij infinitieven een voorzetselvoorwerp, zoals in (11b).

In de literatuur wordt die mogelijkheid voor doen-causatieven niet genoemd (Loewenthal 2003: 100) of als idiomatisch beschouwd (SoD 2015: 927). In de corpusdata van Coussé & Bouma (2022) zijn echter voorbeelden te vinden waarbij het geïmpliceerd onderwerp bij doen-causatieven weggelaten is zonder dat we met een idiomatische uitdrukking te maken hebben. Vergelijk hiervoor (11b) met (10b).

Bij laten kan bovendien het geïmpliceerd onderwerp van transitieve infinitieven ook uitgedrukt worden met een door-bepaling, zoals in (12a), of in een zeldzaam geval met een bepaling ingeleid door aan, zoals in (12b).

De keuze voor door of aan hangt samen met de infinitief. Het geïmpliceerd onderwerp met aan is typisch voor infinitieven van perceptie en cognitie, zie hoger. In de literatuur wordt vaak laten lezen gegeven als voorbeeld waarbij het geïmpliceerd onderwerp met zowel door als aan kan voorkomen.

Causatief laten en doen met korte infinitief zijn verplicht groepsvormend. Ze vormen samen een werkwoordelijke eindgroep in bijzinnen, zoals in (13a-13b), en in het bereik van een ander groepsvormend werkwoord, zoals in (13c-13d).

Terwey 1891, Zajicek 1970, Dik 1980, Verhagen 1997, 1998, 2000, Verhagen & Kemmer 1992, 1997 [Engelse versie van 1992], Kemmer & Verhagen 1994, Draye 1998, Van den Heede 2000, Degand 2001, Booij 2002, Loeuwenthal 2003, Stukker 2005, Coppen 2007, Rawoens 2007, Stukker, Sanders & Verhagen 2008, Speelman & Geeraerts 2008, 2009, Bouma & Kuhn 2009, Levshina 2011, 2012, Levshina, Geeraerts & Speelman 2013a, 2013b, 2014, Levshina 2016